KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi besh yilda harbiy xizmatchilar orasida stress bilan bog‘liq psixofiziologik buzilishlar soni o‘rtacha 12% ga oshgan [1]. Xususan, 2023-yilda harbiy xizmatni o‘tayotgan shaxslarning 7,3% ida adaptatsiya buzilishlari va 3,1% ida esa post-travmatik stress buzilishi (PTSD) belgilari kuzatilgan [2]. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Tinchlikparvar kuchlari tahliliga ko‘ra, dunyo miqyosida harbiy missiyalarda ishtirok etgan xizmatchilarning qariyb 20-30% i turli darajadagi ruhiy-fiziologik stressga uchramoqda [3]. Bu ko‘rsatkichlar harbiy xizmat sharoitlarida ruhiy fiziologik omillarning inson organizmiga salbiy ta’sirini chuqur o‘rganish va ularning oldini olish mexanizmlarini ishlab chiqish naqadar dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu muammo nafaqat shaxsiy sog‘liq, balki harbiy bo‘linmalarning jangovar shayligi va umumiy mudofaa salohiyatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda harbiy xizmatchilar duch keladigan ruhiy-fiziologik omillar tobora murakkablashib bormoqda. Zamonaviy harbiy operatsiyalar, texnologik yangiliklar, axborot urushlari va doimiy yuqori stress sharoitlari xizmatchilarning ruhiy bardoshliligiga jiddiy sinov bo‘lmoqda. Mavjud profilaktika choralari va adaptatsiya dasturlari har doim ham ushbu yangi chaqiriqlarga to‘liq javob bera olmayapti, natijada psixosomatik kasalliklar, dezadaptatsiya holatlari va jangovar shaylikning pasayishiga olib kelmoqda. Shuningdek, ruhiy fiziologik omillarning uzoq muddatli ta'sirini baholash va ularning iqtisodiy oqibatlarini tahlil qilish bo'yicha kompleks yondashuvlar yetarli darajada rivojlanmagan. Bu esa ushbu sohada ilmiy asoslangan va amaliy ahamiyatga ega yangi tadqiqotlar o'tkazishni, xususan, O'zbekiston harbiy gigiyenasi kontekstida aniq va samarali tadbirlarni ishlab chiqishni taqozo etadi. Ruhiy fiziologik omillarning inson organizmiga ta'siri va ularning gigiyenik ahamiyati dunyo miqyosida ko'plab olimlar tomonidan o'rganilgan. Masalan, Gans Selye (Hans Selye) (1936) o'z tadqiqotlarida stress tushunchasini ilmiy muomalaga kiritib, organizmning favqulodda vaziyatlarga umumiy adaptatsiya sindromi orqali javob reaksiyasini kashf etdi [5]. Richard Lazarus (Richard Lazarus) (1966) va Syuzan Folkman (Susan Folkman) (1984) stressga qarshi kurashish (coping) nazariyasini ishlab chiqdilar va stressni shaxsning vaziy ...