KURS ISHI

KIRISH 2023-yil maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda savodxonlik darajasi 99.8% ni tashkil etgan boʻlsa-da [1], boshlangʻich sinf oʻquvchilarining oʻqish va tushunish koʻnikmalari boʻyicha PIRLS xalqaro tadqiqotlarida erishilgan natijalar oʻrtacha koʻrsatkichlardan pastroq ekanligi kuzatilmoqda [2]. Xususan, 2021-yilgi PIRLS tadqiqotida O‘zbekiston o‘quvchilarining o‘rtacha balli 447 ni tashkil etib, xalqaro o‘rtacha 500 balldan sezilarli darajada past bo‘lgan [3]. Bu esa, mamlakatda savod oʻrgatish mashqlarini tashkil etishda mavjud metodologiyalarni qayta koʻrib chiqish, samaradorligini oshirish va zamonaviy yondashuvlarni integratsiya qilish zaruriyatini koʻrsatadi. Ushbu koʻrsatkich nafaqat taʼlim tizimining sifati, balki kelajak avlodning intellektual salohiyati va raqobatbardoshligi uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi, chunki oʻqish savodxonligi boshqa fanlarni oʻzlashtirishning asosiy omili hisoblanadi [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki raqamli asrda axborot hajmining shiddat bilan oshishi oʻquvchilardan nafaqat oʻqish, balki oʻqilgan matnni tahlil qilish, tanqidiy fikrlash va undan foydali maʼlumotlarni ajratib olish kabi murakkab savodxonlik koʻnikmalarini talab etadi [5]. Mavjud savod oʻrgatish usullari koʻpincha faqat fonetik va harf tanishga eʼtibor qaratib, matnni tushunish va uning mazmunini tahlil qilishga yetarlicha urgʻu bermaydi. Bu esa, oʻquvchilarda yuqori darajadagi savodxonlik, yaʼni lingvodidaktik va konstruktivizm tamoyillari asosida shakllangan bilimni mustahkamlashda boʻshliqlar yuzaga keltiradi [6]. Shuningdek, pandemiya davrida masofaviy taʼlimga oʻtish natijasida ayrim oʻquvchilarda oʻqish savodxonligi boʻyicha koʻnikmalarning pasayishi kuzatildi, bu esa zamonaviy va moslashuvchan savod oʻrgatish metodikalarini ishlab chiqish zaruratini yanada kuchaytiradi [7]. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli olimlar tomonidan chuqur tadqiq etilgan. Masalan, J. Chall (1967) oʻzining "Learning to Read: The Great Debate" asarida oʻqishni oʻrgatishning fonetik va butun soʻz usullari oʻrtasidagi farqlarni tahlil qilib, fonetik yondashuvning boshlangʻich bosqichdagi samaradorligini isbotlagan [8]. M. Adams (1990) fonematik ongning oʻqish savodxonligini rivojlantirishdagi muhim rolini ochib bergan va tovushlarni ajrata bilish qobiliyatining asos ekanligini taʼkidlagan [9]. A. Luria (1976) esa ...