KURS ISHI

KIRISH Jahon miqyosida shahar suv ta'minoti tizimlari bozori hajmi 2023 yilda qariyb 350 milliard dollarni tashkil etib, 2030 yilga borib yillik o'sish sur'ati 6.5% atrofida, 500 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [1]. Bu o'sish asosan urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi, mavjud infratuzilmalarning eskirishi va suv resurslariga bo'lgan talabning ortishi bilan bog'liq. O'zbekistonda esa, markazlashgan suv ta'minoti darajasi 2023 yil holatiga ko'ra 72% ga yetgan bo'lib, bu ko'rsatkichni yanada oshirish, ayniqsa qishloq joylarda 90% ga yetkazish strategik maqsad qilib belgilangan [2]. Biroq, tizimdagi suv yo'qotishlari (NRW) ko'rsatkichi hali ham yuqori, o'rtacha 30-40% ni tashkil etadi [3], bu esa resurslarning samarasiz ishlatilishiga va ekspluatatsion xarajatlarning oshishiga olib kelmoqda. Mazkur yo'qotishlarning asosiy sabablari orasida eskirgan infratuzilma, modernizatsiya qilish uchun investitsiya yetishmovchiligi va samarali servis xizmat ko'rsatish tizimining zaifligi mavjud. Shaharlar aholisi sonining o'sishi va iqtisodiy rivojlanishning jadallashuvi shahar suv ta'minoti tizimlariga bo'lgan bosimni oshirmoqda. Iqlim o'zgarishi va suv resurslarining tanqisligi fonida suvdan oqilona foydalanish, tizimlarning barqarorligini ta'minlash va ularga sifatli servis xizmat ko'rsatish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biridir. Mavjud suv ta'minoti tizimlarining ko'pchiligi sovet davrida qurilgan bo'lib, ularning modernizatsiyasi va yangi, energiyani tejovchi hamda suv yo'qotishlarini kamaytiruvchi texnologiyalarni joriy etish zarurati kun tartibida turibdi. Servis xizmat ko'rsatish mexanizmlarini takomillashtirish, SCADA va GIS kabi raqamli texnologiyalarni qo'llash orqali tizimning ishonchliligini oshirish, favqulodda vaziyatlarda tezkor choralar ko'rish imkoniyatini yaratadi va shu orqali aholining toza ichimlik suviga bo'lgan ehtiyojini barqaror qondirishni ta'minlaydi. Mavzu bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, A.P. Mayers (2019) gidravlik modellashtirish usullarini suv ta'minoti tarmoqlarida bosim optimallashtirish va energiyani tejash uchun qo'llash bo'yicha keng qamrovli tadqiqot olib borgan [5]. X. Li va Y. Chjan (2020) esa 'aqlli suv ta'minoti' tizimlarini loyihalashda SCADA va GIS integratsiyasi orqali suv yo'qotishlarini 20% ga kamaytirish mumkinligini isbotlagan [6]. M. Garsiya (2021) suv resursla ...