KURS ISHI

KIRISH Global iqtisodiy faoliyatning asosini tashkil etuvchi shartnomaviy munosabatlar 2023-yilda jahon bozorida 150 trillion dollardan ortiq savdo aylanmasini ta’minladi [1]. Oʻzbekistonda esa soʻnggi besh yilda tuzilgan shartnomalar hajmi yillik oʻrtacha 12% ga oʻsib, 2023-yilda 350 trillion soʻmga yetdi, jumladan, tadbirkorlik subyektlari oʻrtasidagi shartnomalar ulushi 70% dan oshdi [2]. Davlat xaridlari tizimida shartnomalar ulushining ortishi va raqamlashtirishning joriy etilishi hamda fuqarolik-huquqiy munosabatlarda shartnoma erkinligining kengayishi iqtisodiy oʻsishni taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda [3]. Xususan, 2023-yilda elektron shartnomalar platformalari orqali tuzilgan bitimlar soni 20% ga oshgani holda, ularning umumiy qiymati 18% ga oʻsishni koʻrsatdi [4]. Bu raqamlar shartnomalarning bozor iqtisodiyotining harakatlantiruvchi kuchi ekanligini, iqtisodiy jarayonlardagi ishonchlilik, prognozlash va samaradorlikni taʼminlashdagi markaziy rolini yaqqol koʻrsatadi. Shartnoma tushunchasi va uning bozor iqtisodiyotidagi oʻrni hozirgi globallashuv va raqamlashtirish davrida yanada dolzarblashmoqda. Bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida Oʻzbekiston uchun shartnomaviy munosabatlarning mustahkam huquqiy va amaliy asosini yaratish iqtisodiy barqarorlik va tadbirkorlik muhitini yaxshilashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mavjud qonunchilik bazasining takomillashtirilishi, transaksion xarajatlarni optimallashtirish, shartnomalar ijrosidagi risklarni kamaytirish mexanizmlarini joriy etish va nizolarni samarali hal qilish tizimini yaratish kabi bir qator muammolar hal etilishini kutmoqda. Xususan, kichik va oʻrta biznes subyektlari uchun shartnomalar tuzish va ularni monitoring qilish jarayonlarining murakkabligi, shartnoma majburiyatlarini bajarilmaganda yuzaga keladigan qiyinchiliklar va huquqiy savodxonlik darajasining yetarli emasligi kabi masalalar iqtisodiy samaradorlikka salbiy taʼsir koʻrsatmoqda [5]. Shuningdek, shartnomaviy munosabatlarda axborot asimmetriyasi tufayli yuzaga keladigan muammolar ham dolzarb hisoblanadi. Shartnoma tushunchasi va uning bozor iqtisodiyotidagi oʻrni xalqaro miqyosda koʻplab olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan. Oliver Williamson (1985) oʻzining "Iqtisodiy institutlar" nomli asarida transaksion xarajatlar nazariyasini ishlab chiqib, shartnomalar iqtisodiy faoliyatdagi noaniqliklarni kamaytirish va resurslarni ...