KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O'zbekistonda aholining elektr energiyasiga bo'lgan talabi 7% ga oshib, 74,4 milliard kVt⋅soatga yetdi, bunda shaxsiy xo‘jaliklar umumiy iste’molning qariyb 30% ini tashkil etadi [1]. Energetika vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, mamlakat miqyosida elektr energiyasining taqsimlash tarmog'idagi yo'qotishlar o'rtacha 12-15% ni tashkil etmoqda, bu esa yiliga milliardlab so'm miqdoridagi iqtisodiy zarar va keraksiz karbonat angidrid chiqindilariga olib keladi [2]. Ushbu yo'qotishlarning muhim qismi past quvvat koeffitsienti (cosφ) bilan bog'liq bo'lib, ayniqsa, shaxsiy xo'jaliklarda induktiv yuklamalarning (masalan, muzlatgichlar, kir yuvish mashinalari, suv nasoslari) ko'payishi natijasida reaktiv quvvat iste'molining ortishi kuzatilmoqda. Masalan, oddiy maishiy texnika vositalari (masalan, changyutkichlar, ventilyatorlar) o'rtacha 0.6-0.8 oralig'ida quvvat koeffitsientiga ega bo'lishi mumkin, bu esa tarmoqdagi ortiqcha reaktiv quvvat aylanishini keltirib chiqaradi va elektr uskunalarining ishlash muddatini qisqartiradi, shuningdek, energiya ta'minoti sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi [3]. Ushbu muammo shaxsiy xo‘jaliklarda elektr energiyasidan samarali foydalanishni ta’minlash hamda umumiy energiya xavfsizligini mustahkamlash nuqtai nazaridan juda dolzarb hisoblanadi. Past quvvat koeffitsienti elektr tarmoqlariga qo'shimcha yuk tushiradi, bu esa kabellarda va transformatorlarda aktiv quvvat yo'qotishlarini (Joule issiqligi) oshiradi [4]. O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi va aholi turmush darajasining oshishi bilan elektr energiyasi iste’moli doimiy ravishda o'sib bormoqda, shu bilan birga zamonaviy elektr jihozlarining (masalan, inverterli konditsionerlar, kompyuterlar) tarqalishi g'ovakli toklar (harmoniklar) paydo bo'lishiga olib keladi. Bu esa quvvat koeffitsientini yanada yomonlashtirib, elektr tarmoqlarining barqarorligiga tahdid soladi [5]. Shaxsiy xo‘jaliklarda quvvat koeffitsientini oshirish nafaqat har bir iste’molchi uchun elektr energiyasi xarajatlarini kamaytiradi, balki umumiy energiya resurslarini tejash, tarmoqlar samaradorligini oshirish va ekologik izni kamaytirishga xizmat qiladi. Mavjud muammolar shaxsiy xo‘jalik darajasida quvvat koeffitsientini oshirishga qaratilgan kompleks tadbirlarni ishlab chiqish va joriy etish zaruratini taqozo etadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha xalqaro miqyosda bir qator fundame ...