KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda elektr energiyasiga bo'lgan talab yildan yilga ortib bormoqda, bu esa energetika tizimiga katta yuklamani keltirib chiqaradi. Xususan, 2023-yilda mamlakatimizda elektr energiyasi iste'moli 76,8 milliard kVt/soatni tashkil etgan bo'lib, bu 2022-yilga nisbatan 5% ga o'sishni ko'rsatmoqda [1]. Bu o'sishning katta qismi sanoat va aholi tomonidan reaktiv quvvatning iste'mol qilinishi bilan bog'liq bo'lib, umumiy tarmoq yo'qotishlarining taxminan 10-15% ni tashkil etishi mumkin [2]. Shaxsiy xo'jaliklarda reaktiv quvvat iste'molining oshishi nafaqat energiya samaradorligini pasaytiradi, balki elektr ta'minoti sifati, tarmoqning barqarorligi va xizmat muddatiga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ushbu muammoni hal etish, energiya xavfsizligini ta'minlash va uglerod izini kamaytirish maqsadida shaxsiy xo'jaliklarda quvvat koeffitsientini oshirish dolzarb vazifalardan biridir. Ayni damda energetika sektorida "yashil iqtisodiyot" va barqaror rivojlanish tamoyillariga e'tibor kuchayayotgan bir paytda, shaxsiy xo'jaliklarda quvvat koeffitsientini oshirish orqali energiya tejamkorligiga erishish muhim ahamiyat kasb etadi. Aniqroq qilib aytganda, 2023-yilgi ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekistonning elektr tarmoqlarida reaktiv quvvat kompensatsiyasi darajasi o'rtacha 75-80% ni tashkil etadi, bu esa optimal qiymat bo'lgan 95-98% dan ancha past [3]. Ushbu holat ortiqcha energiya yo'qotishlariga, elektr uskunalarining muddatidan oldin eskirishiga va elektr energiyasi narxining oshishiga olib keladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, quvvat koeffitsientini 0,8 dan 0,95 gacha oshirish elektr energiyasi iste'molini 5-10% ga kamaytirishi mumkin [4]. Biroq, shaxsiy xo'jaliklar darajasida reaktiv quvvatni samarali kompensatsiya qilish mexanizmlari, iqtisodiy asoslari va texnologik yechimlari yetarli darajada o'rganilmagan. Shuningdek, aholining bu boradagi xabardorligi pastligi va dastlabki investitsiya xarajatlari ushbu masalani hal etishda asosiy to'siq bo'lib qolmoqda. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy ishlar olib borilgan. Masalan, N.R. Mohanty (2018) o'z tadqiqotlarida induktiv yuklamalarda reaktiv quvvatni kompensatsiya qilish uchun kondensator batareyalarining optimal joylashuvini aniqlash metodini taklif etgan [5]. R. C. Dugan va T. E. McDermott (2019) faol filtrlar yordamida harmonik buzilishlarni kamaytirish va quvvat koef ...