KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi "O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzini oshirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PF-158-sonli farmoni [1] tilshunoslik sohasidagi tadqiqotlarning, xususan, hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik-semantik sathini chuqur o‘rganishning dolzarbligini yanada oshirdi. Farmonda ilgari surilgan asosiy vazifalardan biri, tilning boy imkoniyatlarini to‘liq ochib berish va uning taraqqiyotini ta’minlash, turli sohalarda uning qo‘llanilish doirasini kengaytirish bilan bog‘liq. Hozirgi kunda o‘zbek tilida so‘z boyligi va sinonimik qatorlar xilma-xilligi yuqori bo‘lib, bu tilning ifoda qudratini oshiradi. Biroq, mavjud leksik birliklarning ma’noviy va stilistik xususiyatlarini tizimli tahlil qilish, ayniqsa, sinonimik munosabatlarning struktur-semantik jihatdan to‘liq tasnifi hali to‘liq yakuniga yetmagan. O‘zbekistonda til sohasidagi investitsiyalar hajmi so‘nggi besh yilda 35% ga o‘sgan bo‘lsa-da, bu mablag‘larning aksariyati ta’lim va madaniy tadbirlarga yo‘naltirilgan [2]. Ilmiy-tadqiqot ishlariga, jumladan, fundamental tilshunoslik tadqiqotlariga ajratilayotgan mablag‘lar umumiy xarajatlarning atigi 8-10% ini tashkil etadi [3]. Bu esa, tilning chuqur nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojni, xususan, leksikografiya, kompyuter lingvistikasi va sun’iy intellekt sohalari uchun zarur bo‘lgan tizimli ma’lumotlar bazalarini yaratishga turtki beradi. Mazkur mavzuning dolzarbligi, hozirgi zamonaviy jamiyatning axborotlashuvi va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi sharoitida tilning ifoda imkoniyatlaridan samarali foydalanish zarurati bilan chambarchas bog‘liq. Tilning leksik boyligini, ayniqsa, sinonimik munosabatlarni chuqur o‘rganish nafaqat nazariy tilshunoslik uchun, balki amaliy tilshunoslikning muhim yo‘nalishlari, jumladan, avtomatik tarjima tizimlari, nutqni aniqlash va sintez qilish texnologiyalari, axborot qidiruv tizimlari hamda matn tahlili dasturlarini takomillashtirish uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilida mavjud bo‘lgan sinonimik qatorlarning ma’noviy nozikliklari, ularning qo‘llanilish xususiyatlari, uslubiy farqlari va kontekstual cheklovlari yetarlicha darajada o‘rganilmagan. Bu holat, o‘zbek tili resurslarini (lug‘atlar, korpuslar) yaratishda va mavjudlarini takomillashtirishda qator muammolarni kelt ...