KURS ISHI

KIRISH Fuqarolik protsessual huquqida soddalashtirilgan tartibda ish yuritishning dolzarbligi bugungi kunda sud yuklamasining ortib borishi va fuqarolik ishlarini tezkor ko‘rib chiqishga bo‘lgan ehtiyoj bilan belgilanadi. O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlarga kelib tushgan da’vo arizalari soni 2023-yilda 700 mingdan oshgan bo‘lib [1], ularning muhim qismi protsessual iqtisod tamoyili asosida soddalashtirilgan tartibda hal etilishi mumkin. Xususan, 2023-yil yakunlari bo‘yicha sud buyrug‘i tartibida ko‘rilgan ishlar jami fuqarolik ishlarining qariyb 35% ini tashkil etgan [2]. Bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlar, masalan, Germaniya va Buyuk Britaniyada 50% dan oshadi [3], bu O‘zbekistonda soddalashtirilgan ish yuritish salohiyatini to‘liq ishga solish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatadi. Sudlarning ish yuklamasini kamaytirish, ishlarni ko‘rib chiqish muddatlarini qisqartirish va fuqarolarning odil sudlovga erishishini ta’minlash borasidagi davlat siyosatida soddalashtirilgan tartibda ish yuritish mexanizmlarini kengaytirish muhim o‘rin tutadi. Ushbu mavzuning hozirgi sharoitda ahamiyati sud-huquq islohotlarining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan fuqarolik protsessual huquqini takomillashtirish zaruriyati bilan izohlanadi. An’anaviy sud jarayonlarining murakkabligi, uzoq muddatliligi va qimmatligi fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari uchun jiddiy to‘siqlarni yuzaga keltirmoqda. Natijada, ba’zi holatlarda huquqiy nizolarni sudga murojaat qilmasdan hal etishga urinishlar, norasmiy munosabatlar ustunligi kuzatilmoqda, bu esa qonun ustuvorligiga putur yetkazishi mumkin. Soddalashtirilgan tartibda ish yuritish esa, protsessual xarajatlarni optimallashtirish, sudga murojaat qilish imkoniyatlarini kengaytirish va odil sudlovni yanada samaraliroq qilish imkonini beradi. Biroq, mavjud qonunchilikda soddalashtirilgan tartibning qo‘llanilish doirasi va amaliyotida bir qator muammolar mavjud bo‘lib, bu tizimning to‘liq salohiyatini ochib berishga to‘sqinlik qilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston amaliyotida sud buyrug‘i berish tartibida yuzaga keladigan ba’zi tortishuvlar va ushbu turdagi ishlarni kengaytirish bo‘yicha yetarli me’yoriy baza yo‘qligi amalda qiyinchiliklar tug‘dirmoqda [5]. Fuqarolik protsessual huquqida soddalashtirilgan ish yuritish masalasi xalqaro miqyosda ko‘plab olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, Professor M. Ca ...