KURS ISHI

KIRISH Statik mustahkamlikka hisoblash va tog’ jinslarini parchalanishi va burg’ilanuvchanligini aniqlash ishi tog’ jinslari mexanikasi fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. O‘zbekistonda tog‘-kon sanoati yalpi ichki mahsulotning taxminan 10-12% ini tashkil etadi va yiliga qariyb 7-8 milliard AQSh dollari miqdorida mahsulot ishlab chiqaradi [1]. Bu sohada tog‘ jinslarining xususiyatlarini chuqur o‘rganish kon qazish ishlarining samaradorligini, xavfsizligini va iqtisodiy rentabelligini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Burg‘ulash va portlatish ishlarining umumiy xarajatlari tog‘-kon ishlarining 25-40% gacha bo‘lgan qismini tashkil etadi [2], bu esa burg‘ilanuvchanlik ko‘rsatkichlarini optimallashtirish orqali sezilarli iqtisodiy tejamkorlikka erishish imkonini beradi. Global miqyosda tog‘-kon sanoatining umumiy qiymati 2023-yilda 2.2 trillion AQSh dollaridan oshgani holda, bu raqam 2030-yilga borib 3 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [3]. Ushbu o‘sish sharoitida resurslarni oqilona boshqarish va texnologik innovatsiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bugungi kunda tog‘ jinslarining statik mustahkamligini baholash va parchalanish mexanizmlarini chuqur tushunish konchilik amaliyotida hal etilmagan qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, noan’anaviy tog‘ jinslari, murakkab geologik sharoitlar va chuqur qazish ishlarida ushbu ko‘rsatkichlarni aniq baholash zarurati ortib bormoqda. Samarali burg‘ulash va portlatish parametrlari, tog‘ massivlarining barqarorligini ta’minlash, shuningdek, shaxta inshootlarining uzoq muddatli xizmat qilishini kafolatlash uchun tog‘ jinslarining mexanik xususiyatlari haqida ishonchli ma’lumotlarga ega bo‘lish lozim. Mavjud modellar va metodologiyalar har doim ham mahalliy geologik sharoitlarga to‘liq mos kelmasligi sababli, ularni adaptatsiya qilish va yangi yondashuvlarni ishlab chiqish, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish va ishlab chiqarish xavfsizligini ta’minlash uchun nihoyatda muhimdir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda juda keng bo‘lib, ko‘plab taniqli olimlar bu sohaga o‘z hissalarini qo‘shgan. Jumladan, Karl fon Terzagi (Karl von Terzaghi) tog‘ jinslari mexanikasi va zamin mexanikasining otasi sifatida tanilgan bo‘lib, samarali kuchlanish tamoyili ...