KURS ISHI

KIRISH Tog‘-kon sanoati global miqyosda muhim strategik ahamiyatga ega bo‘lib, 2023-yilda uning bozor hajmi 1.8 trillion dollarga yetdi va 2030-yilga kelib 2.7 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o‘sish energiya talabi, infratuzilma qurilishi va texnologik innovatsiyalar bilan bog‘liq bo‘lib, tabiiy resurslarga bo‘lgan ehtiyojni oshirmoqda. O‘zbekiston tog‘-kon sanoati ham jadal rivojlanib, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining qariyb 11% ini tashkil etdi [2]. Xususan, 2022-yilda sanoat ishlab chiqarish hajmi 108.5 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bu ko‘rsatkich 115 trillion so‘mdan oshdi [3]. Ushbu o‘sish sur’atlari sharoitida tog‘ jinslari statik mustahkamligini to‘g‘ri baholash va parchalanishini samarali boshqarish nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, balki kon inshootlari barqarorligini ta’minlash, avariyaviy holatlarni oldini olish va xavfsizlikni yaxshilashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi [4]. Burg‘ulash jarayonlarining optimallashuvi va tog‘ jinslarining burg‘ulanuvchanligini aniqlash kon qazish ishlarining tezligi va iqtisodiy samaradorligini bevosita belgilaydi. Bu jarayonlarning ilmiy-amaliy jihatdan mukammal o‘rganilishi, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, hosildorlikni oshirish va ekologik ta’sirlarni minimallashtirish imkoniyatini yaratadi. Mavjud tadqiqotlar tog‘ jinslari mexanikasi sohasida sezilarli yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, real kon sharoitlarida statik mustahkamlikni aniq hisoblash, tog‘ jinslari parchalanishining dinamik jarayonlarini samarali bashorat qilish va burg‘ulash samaradorligini oshirish bo‘yicha hal etilmagan muammolar dolzarb bo‘lib qolmoqda [5]. Ayniqsa, kon massivlarining murakkab geologik tuzilishi, turli xil texnogen ta’sirlar va atrof-muhit omillari hisobga olingan holda, ularning mexanik xususiyatlarini aniq baholash, xavfsizlik choralarini takomillashtirish va resurslardan oqilona foydalanish zarurati mavjud [6]. Shuningdek, tog‘ jinslari mustahkamligini oshirish va parchalanishini boshqarish bo‘yicha innovatsion texnologiyalar va strategiyalarni ishlab chiqish, shuningdek, ularning iqtisodiy samaradorligini baholash kon sanoatining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Tog‘ jinslari mexanikasi va geomekanika sohasida dunyo miqyosida ko‘plab yetakchi olimlar fundamental tadqiqotlar olib borganlar. Mas ...