KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda aholi jon boshiga suv ta'minoti 2000-yildagi 2500 m³ dan 2022-yilda 1700 m³ gacha pasaygan [1]. Iqlim o'zgarishi va antropogen bosim natijasida Markaziy Osiyo mintaqasidagi muzliklar har yili o'rtacha 0.7% dan 1.0% gacha qisqarmoqda, bu esa daryolar oqimining kamayishiga olib kelmoqda [2]. Xususan, Amudaryo va Sirdaryo havzasidagi muzlik maydoni so'nggi 50 yilda taxminan 30% ga kamaygan [3]. Surxondaryo viloyatida aholi soni 2023-yil holatiga ko'ra 2.8 million kishini tashkil etib, yiliga o'rtacha 1.5-2.0% ga o'smoqda [4]. Suv iste'moli, ayniqsa qishloq xo'jaligida, hududning iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Viloyatdagi daryo oqimining meteorologik faktorlarga bog'liqligini o'rganish, suv resurslaridan samarali foydalanish, qishloq xo'jaligi hosildorligini oshirish va iqlim o'zgarishi oqibatlarini yumshatish uchun muhimdir. Ushbu tadqiqot, Surxondaryo basseyni daryolarining gidrologik rejimini tushunish, kelajakdagi suv ta'minoti prognozlarini aniqlashtirish va suv resurslarini boshqarish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Surxondaryo basseyni daryolarining oqim shakllanishiga meteorologik faktorlarning ta'siri bevosita viloyatning suv xavfsizligiga bog'liq bo'lgan masaladir. Bugungi kunda mintaqaviy miqyosda qurg'oqchilik xavfi ortib bormoqda, bu esa qishloq xo'jaligiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin [5]. Masalan, O'zbekistonda qishloq xo'jaligi yalpi mahsulotining qariyb 90% suv resurslariga bevosita bog'liq [6]. Daryo oqimining meteorologik o'zgaruvchilarga bog'liqligini chuqur tahlil qilish, suv resurslaridan oqilona foydalanish strategiyalarini ishlab chiqishga, qishloq xo'jaligi ekinlari uchun irrigatsiya rejimlarini optimallashtirishga va suv tanqisligi sharoitida iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga imkon beradi. Hozirgi kunda, Surxondaryo basseynida daryo oqimining meteorologik o'zgarishlarga nisbatan zaifligini baholash va shu asosda moslashuv strategiyalarini yaratish bo'yicha yetarli darajada kompleks tadqiqotlar o'tkazilmagan. Ushbu mavzu, ayniqsa iqlim o'zgarishining kuchayib borayotgan sharoitida, suv resurslarini boshqarishda dolzarb muammolarni hal etishga qaratilgan amaliy ahamiyatga ega. Daryo oqimining shakllanishida meteorologik faktorlarning rolini o'rganish bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J. Smith (1998) o'z ta ...