KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda jahon farmatsevtika bozori barqaror o'sish tendensiyasini namoyish etmoqda, uning umumiy hajmi 2023-yilda 1,6 trillion AQSH dollariga yetgan [1]. Ushbu bozorda o'simlik xomashyosidan tayyorlangan dori vositalari, xususan, suyuq dori turlari — qaynatma va damlamalar segmenti tobora muhim o'rin egallab bormoqda. Global fitoterapiya bozorining 2022-yilda 45 milliard AQSH dollarini tashkil etgani va 2027-yilga borib 70 milliard AQSH dollaridan oshishi kutilayotgani [2] ushbu turdagi dorilarga bo'lgan talabning yuqoriligini ko'rsatadi. O'zbekiston farmatsevtika bozori ham faol rivojlanish bosqichida bo'lib, mahalliy dori vositalari ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 20 foizga o'sgan [3]. Xususan, O'zbekistonda dorivor o'simlik xomashyosini qayta ishlashga qaratilgan investitsiyalar hajmi so'nggi besh yilda 2,5 barobar oshib, 200 million AQSH dollaridan oshgan [4]. Bu esa dorivor o'simliklar asosidagi suyuq dori turlari, ya'ni qaynatma va damlamalarni ishlab chiqarishni takomillashtirish hamda ularning sifatini ta'minlashga doir tadqiqotlarning dolzarbligini yanada oshiradi. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb hisoblanadi, chunki an'anaviy tibbiyot va fitoterapiyaga bo'lgan qiziqish global miqyosda ortib bormoqda, bu esa qaynatma va damlamalarga bo'lgan talabni kuchaytirmoqda. Biroq, ushbu turdagi dori vositalarini ishlab chiqarishda bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, ekstraksiya jarayonlarining optimallashmaganligi, faol moddalarning barqarorligini ta'minlashda yuzaga keladigan qiyinchiliklar, shuningdek, sifat nazorati mexanizmlarining zamonaviy GMP va GLP talablariga to'liq mos kelmasligi mahsulot samaradorligi va xavfsizligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin [5]. Qolaversa, dorivor o'simlik xomashyosining turlari va geografik joylashuviga qarab tarkibidagi biologik faol moddalarning sezilarli darajada farq qilishi, standartlashtirish jarayonlarini murakkablashtirmoqda. Ushbu kurs ishi mazkur muammolarni har tomonlama o'rganib, ularga ilmiy asoslangan yechimlar taklif qilishga qaratilgan. Suyuq dori turlari, xususan, qaynatma va damlamalar nazariy-metodologik asoslari ko'plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Xorijiy tadqiqotchilardan D. Kumar (2018) o'z ishlarida dorivor o'simliklardan ekstraksiya jarayonlarining samaradorligini oshirish bo'yicha turli usullarni, jumladan, ultratovushli va ...