KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda tadbirkorlik subyektlari soni 2023-yilda 580 mingdan oshib, yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 55% dan ortigʻini tashkil etdi [1]. Bu sektor mamlakat iqtisodiy oʻsishining asosiy drayverlaridan biri boʻlib, aholi bandligini taʼminlashda ham muhim rol oʻynamoqda. Biroq, tadbirkorlik faoliyati huquqiy himoya mexanizmlarining samaradorligiga bevosita bogʻliq boʻlgan qator risklar va tahdidlar bilan bogʻliq. Jumladan, tadbirkorlarning mulkiy huquqlarini himoya qilish, shartnomaviy majburiyatlarning bajarilishi, intellektual mulk himoyasi, korrupsiyaga qarshi kurash va noqonuniy tekshiruvlarning oldini olish kabi masalalar tadbirkorlik muhitining barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Masalan, 2022-yilda Oʻzbekiston Biznes Ombudsmani tomonidan tadbirkorlarning huquqlari buzilishi boʻyicha 12 mingdan ortiq murojaat koʻrib chiqilgan boʻlib, bu ularning qonuniy himoyaga boʻlgan yuqori ehtiyojini koʻrsatadi [2]. Hozirgi shiddatli global raqobat va oʻzgaruvchan iqtisodiy sharoitlarda tadbirkorlikda huquqiy himoya usullarini takomillashtirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Tadbirkorlarning moliyaviy barqarorligi va investitsion jozibadorligi koʻp jihatdan ularning huquqiy xavfsizligiga bogʻliq. Huquqiy himoyaning samarali tizimi mavjud boʻlmagan joyda korruptsiya, adolatsiz raqobat va boshqa noqonuniy harakatlar rivojlanishi mumkin, bu esa biznes muhitiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Ushbu muammolar xorijiy investitsiyalarning jalb qilinishini cheklab, innovatsiyalarning joriy etilishiga toʻsqinlik qiladi va pirovardida iqtisodiy oʻsishni sekinlashtiradi. Shu sababli, tadbirkorlikda huquqiy himoya usullarini kompleks tarzda oʻrganish, mavjud boʻshliqlarni aniqlash va ularni bartaraf etish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Tadbirkorlikda huquqiy himoya masalalari jahon miqyosida koʻplab olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan. Masalan, Oliver E. Williamson (1985) tranzaksion xarajatlar nazariyasini ishlab chiqib, shartnomaviy munosabatlarda huquqiy himoyaning institutsional ahamiyatini asoslab bergan [3]. Ronald Coase (1960) mulk huquqlari nazariyasi orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishda huquqiy mexanizmlarning rolini ochib bergan [4]. Douglass C. North (1990) esa institutsional oʻzgarishlarning iqtisodiy faoliyatga taʼsirini tahlil qilib, huquqiy infratuzilmaning biznes rivojidagi oʻrnini koʻrsa ...