KURS ISHI

KIRISH Temir yo'l transporti har qanday davlat iqtisodiyotining fundamental ustunlaridan biri bo'lib, yuk va yo'lovchi tashishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. O'zbekistonda temir yo'l yuk tashish hajmi 2023-yilda 94,8 million tonnani tashkil etgan bo'lib, bu umumiy yuk aylanmasining qariyb 60% ini tashkil qiladi [1]. Xususan, vagonlar harakatini optimallashtirish va samaradorligini oshirish, temir yo'l infratuzilmasidan maksimal darajada foydalanishni ta'minlash, shu bilan birga, tranzit salohiyatini oshirish uchun asosiy omil hisoblanadi. Global miqyosda, temir yo'l yuk tashish bozori 2022-yilda 297,5 milliard AQSh dollariga yetgan va 2028-yilga borib 385,2 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [2]. Bu o'sish tendensiyasi temir yo'l infratuzilmasiga investitsiyalarni, jumladan vagon parkini modernizatsiya qilish va boshqarish tizimlarini takomillashtirish zaruriyatini yanada kuchaytirmoqda. Vagon parkining samarali boshqaruvi yuk aylanmasi ko'rsatkichlarini oshirish, bo'sh vagonlar harakatini minimallashtirish va yetkazib berish muddatlarini qisqartirish orqali mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli hissa qo'shadi. Bugungi kunda temir yo'l transportida vagonlar harakatini samarali boshqarish nafaqat logistika xarajatlarini optimallashtirish, balki tashish jarayonlarining barqarorligini ta'minlash nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyat kasb etadi. O'zbekiston temir yo'llarida vagon aylanishi ko'rsatkichlari, asosan, 2023-yilda o'rtacha 5.8 kunni tashkil etgan [3], bu xalqaro standartlarga nisbatan optimallashtirish uchun imkoniyatlar mavjudligini ko'rsatadi. Bo'sh vagonlar harakatini kamaytirish va yuklanish samaradorligini oshirish bo'yicha amaliy yechimlar mavjud bo'lsa-da, ularning to'liq joriy etilishi va tizimli tahlil etilishi etarli darajada emas. Mavjud boshqaruv tizimlarining modernizatsiyasi, raqamli texnologiyalardan foydalanish va statistik tahlil vositalarini chuqurlashtirish orqali vagon parkidan foydalanish samaradorligini o'rtacha 10-15% ga oshirish imkoniyatlari mavjud [4]. Bu nafaqat "O'zbekiston temir yo'llari" AJ uchun iqtisodiy foyda keltiradi, balki tranzit yuk tashish hajmini oshirish va mintaqaviy logistika markazi sifatidagi mavqeini mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Temir yo'l statistikasini o'rganishda xalqaro miqyosda ko'plab olimlar samarali hissa qo'shgan. Masalan, N.N. Ivanova (2018) temir yo'l transportida yuk aylanmasi dinamika ...