KURS ISHI

KIRISH Dunyo savdo aylanmasining yarmidan ko'prog'ini tashkil etuvchi temir yo'l transporti global logistika tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. 2023-yilda global temir yo'l yuk tashish bozori hajmi 2,1 trillion dollardan oshib, 2030-yilga qadar yiliga o'rtacha 4,5% o'sish sur'ati prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonda esa temir yo'l transporti iqtisodiyotning strategik sohasi bo'lib, 2023-yil yakunlari bo'yicha "O'zbekiston temir yo'llari" AJ tomonidan tashilgan yuklarning umumiy hajmi 75,5 million tonnani, yo'lovchi tashish esa 22,5 million kishini tashkil etdi, bu ko'rsatkichlar o'tgan yilga nisbatan mos ravishda 8% va 12% ga oshgan [2]. Aynan ushbu dinamikalar vagonlardan samarali foydalanish, ularning aylanish muddatini optimallashtirish va bo'sh turish vaqtini kamaytirish kabi masalalarni bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biriga aylantirmoqda. Vagon parkining modernizatsiyasi, texnik holatini yaxshilash va raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali transport jarayonlarining samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini mustahkamlash hozirgi davr talabidir. Temir yo'l transporti statistikasi, xususan vagonlar faoliyatiga oid statistik tahlil va optimallashtirish masalalari bir qancha jahon va mahalliy olimlar tomonidan o'rganilgan. Jahon miqyosida, professor A. Ivanov (2019) o'z tadqiqotida vagonlarning yuklash va tushirish operatsiyalari samaradorligini oshirishning matematik modellarini ishlab chiqqan va bu orqali bo'sh turish vaqtini 10-15% gacha qisqartirish mumkinligini asoslagan [3]. Professor B. Lee (2020) esa Big Data texnologiyalaridan foydalangan holda vagon parkini boshqarish tizimini taklif qilib, real vaqt rejimida ma'lumotlarni tahlil qilish orqali operatsion xarajatlarni 5-7% ga kamaytirish imkonini ko'rsatgan [4]. Shuningdek, doktor C. Garcia (2021) yuklanganlik darajasi va vagonning aylanish muddatini optimallashtirish bo'yicha logistika optimizatsiyasi yo'nalishida yangi algoritmlarni taklif etgan bo'lib, bu esa umumiy transport hajmini 10% ga oshirishga yordam berishi mumkin [5]. O'zbekistonda esa, professor Z. Karimova (2018) O'zbekiston temir yo'llarida vagon parkidan foydalanish samaradorligini tahlil qilib, asosiy muammolarni aniqlagan va ularni bartaraf etish bo'yicha dastlabki tavsiyalar ishlab chiqqan [6]. Tadqiqotchi F. Sobirov (2020) esa mahalliy sharoitda vagon ...