KURS ISHI

KIRISH Temiryoʻl transporti global iqtisodiyotning ajralmas qismi boʻlib, yuk va yoʻlovchi tashishda muhim strategik ahamiyatga ega. Jahon temiryoʻl yuk tashish bozori hajmi 2023-yilda 274,5 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib 370 milliard dollarga yetishi kutilmoqda, bu esa yillik oʻrtacha 4,3% oʻsish surʼatini anglatadi [1]. Oʻzbekiston temiryoʻl transporti sohasida ham sezilarli oʻsish kuzatilmoqda: 2023-yilda “Oʻzbekiston temir yoʻllari” AJ tomonidan 83,5 million tonna yuk tashildi, bu 2022-yilga nisbatan 1,2% ga koʻpdir [2]. Yuk aylanishi esa 25,6 milliard tonna-km ga yetdi, bu koʻrsatkich temiryoʻl transportining mamlakat iqtisodiyotidagi oʻrnini mustahkamlashidan dalolat beradi [2]. Shu bilan birga, temiryoʻl infratuzilmasiga kiritilgan investitsiyalar ham oshib bormoqda, masalan, soʻnggi besh yilda 2 milliard dollardan ortiq sarmoya jalb etildi [3]. Ushbu raqamlar temiryoʻl transporti samaradorligini oshirish va mavjud resurslardan oqilona foydalanish zaruriyatini yaqqol koʻrsatadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, globallashuv va raqobatning kuchayishi sharoitida temiryoʻl transporti korxonalarining barqaror rivojlanishi bevosita ularning unumdorlik darajasiga bogʻliq. Mavjud muammolar qatoriga vagon aylanish tezligining pasayishi, harakatlanuvchi tarkibdan foydalanish samaradorligining yetarli emasligi, logistik jarayonlarda raqamli texnologiyalarning toʻliq joriy etilmaganligi va infratuzilma tor joylarining yuk tashish hajmini cheklab qoʻyishi kiradi. Masalan, 2023-yilda Oʻzbekiston temir yoʻllarida vagon aylanish tezligi oʻrtacha 5,8 kunni tashkil etdi, bu esa 2019-yilga nisbatan 0,3 kunga yomonlashgan koʻrsatkichdir [5]. Mazkur holat transport xarajatlarining oshishiga, yuklarni yetkazib berish muddatlarining uzayishiga va pirovardida mijozlar noroziligiga olib keladi. Ushbu muammolarni hal etish, faoliyat samaradorligini oshirish va transport jarayonlarini optimallashtirish temiryoʻl sohasini raqobatbardoshligini taʼminlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Temiryoʻl transporti unumdorligini aniqlash va oshirish masalalari jahon miqyosida koʻplab olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan. Uelslik olim D. Brauer (D. Brauer, 2018) oʻz tadqiqotlarida temiryoʻl tarmoqlarining sigʻimini optimallashtirish va poyezdlar harakatini rejalashtirishning matematik modellarini ishlab chiqib, unumdorlikni ertalabki yuqori yuklanish davrlarida ...