KURS ISHI

KIRISH Chet tilini oʻrganish va oʻrgatish sohasida leksikaning oʻrni beqiyos boʻlib, ayniqsa, tilning hissiy jihatdan ranglangan va neytral qatlamlari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar kommunikativ kompetensiyani shakllantirishda muhim rol oʻynaydi. Bugungi kunda tilshunoslikda emotsional boʻyoqli va neytral leksika oppozitsiyasini chuqur oʻrganish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Oʻzbekistonda xorijiy tillarni oʻrganishga boʻlgan qiziqish soʻnggi yillarda sezilarli darajada ortdi. Oliy taʼlim muassasalariga kirish imtihonlarida xorijiy til fanini tanlagan abituriyentlar soni 2023-yilda 2020-yilga nisbatan 45% ga oʻsdi va 150 mingdan oshdi [1]. Umumtaʼlim maktablarida ham xorijiy tillarni oʻqitish sifati va samaradorligini oshirishga katta eʼtibor qaratilmoqda. Masalan, 2023-yil holatiga koʻra, Oʻzbekistonda umumtaʼlim maktablarining 70% dan ortigʻida ingliz tili chuqurlashtirilgan tarzda oʻqitilmoqda [2]. Bu koʻrsatkichlar xorijiy tillarni oʻrganish jarayonida leksik qatlamni, xususan, emotsional va neytral leksika oppozitsiyasini tushunish va uni amaliyotda qoʻllashning muhimligini koʻrsatadi. Jahon miqyosida esa til oʻqitish va tarjima sohasi bozor hajmi 2022-yilda 60 milliard AQSh dollarini tashkil etgan boʻlib, bu koʻrsatkichning har yili oʻrtacha 8-10% ga oʻsishi prognoz qilinmoqda [3]. Ushbu sohadagi yutuqlar koʻp jihatdan tilning turli qatlamlarini, jumladan, emotsional va neytral leksikani chuqur anglashga bogʻliq. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, tilning emotsional va neytral qatlamlari oʻrtasidagi oʻzaro aloqani tushunish nafaqat nazariy tilshunoslik uchun, balki til oʻqitish metodikasi, tarjima nazariyasi va amaliyoti, hatto sunʼiy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash sohalari uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Emotsional boʻyoqli leksika – subyektiv munosabatni ifodalovchi, his-tuygʻularni aks ettiruvchi soʻzlar boʻlsa, neytral leksika – obʼektiv maʼnoni ifodalovchi, hissiy boʻyoqqa ega boʻlmagan soʻzlardir. Ularning oʻzaro oppozitsiyasini chuqur tahlil qilish matnning taʼsirchanligi, ifodaliligi va kommunikativ samaradorligini oshirishga yordam beradi. Biroq, tilshunoslikda bu ikki turdagi leksika oʻrtasidagi chegara har doim ham aniq emas, ularning kontekstga qarab oʻzgaruvchanligi va vaziyatga bogʻliqligi hali toʻliq oʻrganilmagan. Oʻzbek tilshunosligida ham bu mavzu yuzasidan keng qamrovli va tizimli tadqiqotlar oʻtkazishg ...