KURS ISHI

KIRISH 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, jahon miqyosida tilshunoslik tadqiqotlari uchun ajratilgan mablag‘lar hajmi 7.5 milliard dollarni tashkil etdi, bu esa so‘nggi besh yilda o‘rtacha 8.2% yillik o‘sishni ko‘rsatmoqda [1]. Xususan, tilning strukturaviy tasnifi bo‘yicha fundamental tadqiqotlarga qaratilgan investitsiyalar 2.1 milliard dollarga yetgan bo‘lib, bu sun’iy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohalaridagi yutuqlar bilan chambarchas bog‘liq [2]. O‘zbekistonda esa, tilshunoslik bo‘yicha ilmiy grantlar va loyihalar uchun ajratilgan byudjet so‘nggi uch yilda 18% ga oshib, 2023-yilda 34 milliard so‘mni tashkil etdi [3]. Shundan 5.5 milliard so‘m bevosita gaplarning sintaktik va morfosintaktik tahlili hamda til modellashuvi bilan bog‘liq ishlarga yo‘naltirilgan. O‘zbekiston davlat tilini rivojlantirish dasturi doirasida tilshunoslik bo‘yicha tadqiqotlarga bo‘lgan e’tibor tobora kuchayib bormoqda, chunki tilning chuqur strukturaviy tahlili zamonaviy ta’lim standartlari, adabiyotshunoslik va kompyuter lingvistikasi uchun asos yaratadi [4]. Ushbu tendensiyalar gaplarning strukturaviy tasnifi bo‘yicha tadqiqotlarning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatini ham ko‘rsatadi. Hozirgi davrda tilshunoslik, ayniqsa sintaksis va morfologiya sohasida qator hal etilmagan muammolar mavjud. Global miqyosda, tilning universal sintaktik qonuniyatlarini aniqlash va turli tillarning o‘ziga xos strukturaviy xususiyatlarini tizimlashtirish bo‘yicha tadqiqotlar hanuz yakuniy bosqichga yetgani yo‘q. Funksional lingvistika va kognitiv lingvistika yondashuvlari tilning inson tafakkuri va aloqa jarayonlaridagi o‘rnini chuqurroq o‘rganishga intilsa-da, til birliklarining strukturaviy tasnifi va ularning ma’no hosil qilishdagi rolini aniq belgilash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda [5]. O‘zbekiston kontekstida esa, o‘zbek tilining aglutinativ xususiyatlari, ergash gaplarning murakkab tuzilishi va ularning turli shakllari yuzasidan yagona, ilmiy asoslangan tasnif tizimining yo‘qligi amaliy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu holat o‘zbek tilini o‘qitish metodikasi, tilning kompyuter modellarini yaratish va sun’iy intellekt tizimlarida o‘zbek tilini samarali qayta ishlashda qiyinchiliklar tug‘diradi [6]. Shuningdek, mavjud grammatik tasnif tizimlari ko‘pincha an’anaviy yondashuvlarga asoslangan bo‘lib, generativ grammatika, qaramlik grammatikasi kabi zamonaviy nazariyalar ...