KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida tog‘-kon sanoati mamlakat iqtisodiyotining muhim drayverlaridan biri bo‘lib, yalpi ichki mahsulotning taxminan 10% ini tashkil etadi [1]. Ushbu sohada magmatik tog‘ jinslarining burg‘ilanishi jarayonlari muhim o‘rin tutadi, chunki ularning aniq kategoriyalashishi va abrazivlik darajasini o‘rganish kon qazish ishlarining samaradorligini va xarajatlarini bevosita belgilaydi. “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” AJ va “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ kabi yirik korxonalar har yili geologiya-qidiruv va kon ishlariga milliardlab so‘m mablag‘ ajratadi, bu mablag‘larning katta qismi burg‘ilash uskunalari va asboblarining eskirishi bilan bog‘liq [2]. Burg‘ilash asboblarining abraziv muhitda tez yeyilishi kon-qazishma ishlarining o‘rtacha tannarxini 15-20% ga oshirishi, loyiha muddatlarini esa 10-12% ga uzaytirishi mumkin [3]. Shuningdek, 2023-yilda tog‘-kon sanoatida burg‘ilash asboblarining yangilanishi va ta’mirlashga sarflangan xarajatlar 80 million AQSH dollaridan oshgan [4]. Mazkur tadqiqot mavzusi bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki geologik murakkablikka ega yangi konlarni o‘zlashtirish va mavjud konlarda chuqur qatlamlarni burg‘ilash zarurati ortib bormoqda. Tog‘ jinslarining magmatik tuzilishiga ko‘ra abrazivlik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, burg‘ilash jarayonlarining optimallashuviga, uskuna resurslarini uzaytirishga va umumiy xarajatlarni qisqartirishga imkon beradi. Bugungi kunda tog‘ jinslarining abrazivlik darajasini aniqlashda ko‘pincha empirik usullardan foydalaniladi, bu esa aniqlikning pastligiga va noto‘g‘ri burg‘ilash strategiyalarining tanlanishiga olib keladi. Ushbu muammolarni hal etish, burg‘ilash samaradorligini oshirish va iqtisodiy jihatdan foydali yechimlarni taklif qilish uchun tog‘ jinslarining magmatik tuzilishi va abrazivlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni tizimli ravishda o‘rganish zarurati mavjud. Tog‘ jinslari abrazivligini o‘rganish sohasida ko‘plab xorijiy olimlar qimmatli tadqiqotlar olib borganlar. Masalan, J.A. Franklin (1979) abrazivlikni aniqlash uchun L.A. Cerchar abrazivlik testi (CAI) kabi standartlashtirilgan sinov usullarini ishlab chiqqan va ularning amaliy ahamiyatini asoslab bergan [5]. R.M. Roxborough (1987) tog‘ jinslarining mineral tarkibi va abrazivlik xususiyatlari o‘rtasidagi miqdoriy bog‘liqlikni o‘rganib, abrazivlikka ta’sir etuvchi asosiy omillarni aniqladi [6]. M ...