KURS ISHI

KIRISH Tog‘ jinslarining magmatik tuzilishiga ko‘ra burg‘ilanishini kategoriyalash va ularning mexanik xususiyatlariga qarab tiplarga ajratish mavzusining dolzarbligi tog‘-kon sanoatining samaradorligi va xavfsizligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda tog‘-kon sanoati yalpi ichki mahsulotning 10,7% ini tashkil etgan bo‘lib, bu sohaning mamlakat iqtisodiyotidagi o‘rni tobora ortib bormoqda [1]. Shu bilan birga, burg‘ilash ishlari umumiy tog‘-kon qazib olish xarajatlarining 20% dan 40% gacha bo‘lgan qismini tashkil qilishi mumkin [2]. Magmatik tog‘ jinslarining xususiyatlarini aniq baholamaslik burg‘ilash ishlarining samaradorligini o‘rtacha 15-25% ga kamaytirishi, asbob-uskunalarning muddatidan oldin eskirishi va avariyalar sonini 10% gacha oshirishi mumkin [3]. Shuningdek, 2022-yilda O‘zbekiston konlarida magmatik jinslarning murakkab geologik sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lgan burg‘ilash va portlatish ishlaridagi ko‘rilgan moliyaviy yo‘qotishlar 75 milliard so‘mga baholangan [4]. Ushbu statistik ma’lumotlar, tog‘ jinslarining mexanik xususiyatlarini chuqur o‘rganish va ularning burg‘ilanishini optimallashtirish zarurligini yaqqol ko‘rsatadi. Bugungi kunda tog‘-kon sanoatida yuqori samaradorlikka erishish, resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash muhim vazifalardan hisoblanadi. Magmatik tog‘ jinslarining murakkab va o‘zgaruvchan mexanik xususiyatlari, ularning burg‘ilanishini prognoz qilish va optimallashtirishda jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Mavjud tasniflash tizimlari va metodologiyalari har doim ham magmatik jinslarning barcha o‘ziga xosliklarini to‘liq aks ettirmaydi, bu esa burg‘ilash jarayonida asbob-uskunalarni noto‘g‘ri tanlash, ortiqcha energiya sarfi va rejalashtirilmagan to‘xtalishlarga olib keladi [5]. Natijada, loyiha xarajatlari ortadi, ish unumdorligi pasayadi va xavfsizlik risklari oshadi. Shuning uchun, magmatik tog‘ jinslarini mexanik xususiyatlariga ko‘ra aniq kategoriyalash va ularning burg‘ilanish qobiliyatini ilmiy asosda bashorat qilish, zamonaviy tog‘-kon korxonalari uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgan masaladir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, **J. Franklin (1975)** Rock Quality Designation (RQD) ko‘rsatkichini tog‘ j ...