KURS ISHI

KIRISH Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida tranzaksion xarajatlar iqtisodiy faoliyatning samaradorligini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Jahon miqyosida savdo va iqtisodiy operatsiyalar hajmi yil sayin oshib bormoqda; masalan, 2023-yilda global elektron tijorat hajmi 6,3 trillion dollardan oshdi [1]. O'zbekistonda ham iqtisodiy islohotlarning faollashuvi natijasida turli tarmoqlarda tranzaksiyalar soni sezilarli darajada o'sdi. Xususan, 2023-yil yakuniga ko'ra, mamlakatda tadbirkorlik sub'ektlari soni 1,2 milliondan oshib, o'tgan yilga nisbatan 15% ga ko'paydi [2], bu esa o'z navbatida muvofiqlashtirish va bitimlarni amalga oshirish bilan bog'liq xarajatlarning ortishiga olib keladi. Ushbu xarajatlarning mavjud iqtisodiy tizimlar samaradorligiga ta'siri, ularni kamaytirish yo'llari hamda xalqaro tajribani milliy iqtisodiyotga tatbiq etish dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, axborot assimetriyasi va opportunistik xulq-atvor kabi omillar samarali bozor mexanizmlarining shakllanishiga to'siq bo'lmoqda. Mazkur kurs ishining "Tranzaksion xarajatlari nazariyasi va P. Milgrom yondashuvi" mavzusida tadqiq qilinishi ushbu yo'nalishdagi ilmiy bilimlarni chuqurlashtirish, mavjud muammolarga yechim topish va O'zbekiston iqtisodiyoti uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zaruriyatidan kelib chiqadi. Hozirgi kunda institutsional iqtisodiyot va xususan, tranzaksion xarajatlar nazariyasi bo'yicha olib borilayotgan tadqiqotlar, bozor munosabatlarining murakkablashuvi, axborot texnologiyalarining rivojlanishi va globallashuv jarayonlari fonida tobora ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu xarajatlarni samarali boshqarish va kamaytirish orqali iqtisodiy o'sishga erishish mumkinligi haqidagi nazariy mulohazalar amaliyotda to'liq aks etmayapti. Shuning uchun, tadqiqotimiz ushbu nazariyalar asosida O'zbekiston iqtisodiyotidagi tranzaksion xarajatlarning mavjud muammolarini aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan amaliy yo'nalishlarni ko'rib chiqadi. Tranzaksion xarajatlar nazariyasi jahon iqtisodiy fanida R. Coase tomonidan asos solingan bo'lib, keyinchalik O. Williamson, D. North va boshqa ko'plab olimlar tomonidan rivojlantirilgan. Xususan, Oliver Williamson o'z tadqiqotlarida "muamamolarning iqtisodiy tahlili" (transaction cost economics) konsepsiyasini keng yoyib, shartnomalar tuzish, ularni ijro etish va nazorat qilish bilan bog'liq xaraja ...