KURS ISHI

KIRISH Jahon un bozori hajmi 2023-yilda 255 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga qadar yillik o'rtacha 4.5% o'sish prognozi bilan 345 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [1]. O'zbekistonda don yetishtirish hajmi 2023-yilda 7.5 million tonnaga yetdi, shundan 4.5 million tonnasi bug'doy hisoblanadi [2]. Mamlakatning un ishlab chiqarish quvvati yiliga 5.2 million tonnani tashkil etsa-da, donni tortishga tayyorlash texnologiyasining samarasizligi un chiqimi va un sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Xususan, respublikadagi un korxonalarida donni tortishga tayyorlash jarayonida tozalash samaradorligi o'rtacha 92-95% ni tashkil etadi, bu rivojlangan davlatlardagi 98-99% ko'rsatkichidan pastdir [3]. Natijada, har yili taxminan 150-200 ming tonna don sifatsiz tayyorlanganligi sababli yo'qotiladi yoki past navli un sifatida qayta ishlanadi, bu esa iqtisodiyotga milliardlab so'm zarar keltiradi [4]. Ushbu holat, un ishlab chiqarish korxonalarida donni tortishga tayyorlash texnologiyasini takomillashtirishning iqtisodiy va oziq-ovqat xavfsizligi nuqtai nazaridan dolzarbligini yaqqol ko'rsatadi. Mazkur mavzu hozirgi kunda ayniqsa ahamiyatli, chunki O'zbekiston aholisi soni doimiy ravishda o'sib bormoqda va bu oziq-ovqat mahsulotlariga, jumladan unga bo'lgan talabni oshirmoqda. Donni tortishga tayyorlash texnologiyasining optimallashtirilishi unning sifati, chiqimi va saqlash muddatini bevosita oshiradi, shu bilan birga ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi. Bugungi kunda korxonalarda mavjud bo'lgan ayrim uskunalar eskirganligi, jarayonlarni avtomatlashtirish darajasi pastligi va energiya samaradorligining yetarli emasligi kabi muammolar un sifatining o'zgaruvchanligiga va mahsulot tan narxining oshishiga olib kelmoqda. Xususan, don tozalash bo'limlarida namlab oqlovchi uskunalarning integratsiyasi va ularning optimal rejimlarini aniqlash bo'yicha ilmiy asoslangan yechimlar yetarli emas. Bu esa unning kuli miqdorini kamaytirish, gluten sifatini yaxshilash va ishlab chiqarish rentabelligini oshirishda yangi yondashuvlarni talab qiladi. Donni tortishga tayyorlash texnologiyasi sohasida jahon olimlari tomonidan salmoqli tadqiqotlar olib borilgan. Misol uchun, F. K. Chung (2018) donni namlash jarayonining gluten sifati va unning mikrobial barqarorligiga ta'sirini o'rgangan va optimal namlash va tinchlantirish rejimlarini taklif etgan [5]. R. P. Singh (2020) do ...