KURS ISHI

KIRISH Jahon uzum yetishtirish va vinochilik bozori hajmi 2023-yilda 437.4 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 622.5 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu yillik oʻrtacha 5.2% oʻsishni anglatadi [1]. Oʻzbekiston Respublikasida uzum yetishtirish sohasi agrosanoat majmuasining strategik tarmoqlaridan biri hisoblanib, 2023-yilda jami 2.1 million tonna uzum hosili yigʻib olindi, bu 2022-yilga nisbatan 8.5% ga koʻpdir [2]. Ayniqsa, eksport salohiyati yuqori boʻlgan mayiz va dasturxonbop uzum navlari yetishtirish hajmi oʻsib bormoqda, 2023-yilda 212 million dollarlik uzum va undan tayyorlangan mahsulotlar eksport qilindi [3]. Respublika boʻyicha uzumzorlar maydoni 100 ming gektardan oshgan boʻlib, ularning mahsuldorligini oshirish, sifatini yaxshilash va jahon bozorida raqobatbardoshligini taʼminlash uchun tashqi muhit omillarining uzum oʻsimligiga taʼsirini chuqur oʻrganish va optimal sharoitlarni yaratish muhim ahamiyat kasb etadi [4]. Ushbu tadqiqot mavzusi, yaʼni uzum yetishtirishda tashqi muhit omillariga boʻlgan talablarining oʻrganilishi, hozirgi kunda iqlim oʻzgarishlari va global isish sharoitida yanada dolzarblashmoqda. Global iqlim oʻzgarishlari natijasida haroratning koʻtarilishi, qurgʻoqchilikning kuchayishi va ob-havo sharoitlarining beqarorlashuvi uzum hosildorligi va sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin [5]. Mavjud anʼanaviy agrotexnik choralar har doim ham oʻzgaruvchan sharoitlarga mos kelavermaydi, bu esa zamonaviy, ilmiy asoslangan yondashuvlarni talab etadi. Jumladan, suv resurslarining cheklanganligi, tuproq degradatsiyasi va kasallik-zararkunandalarning yangi turlari paydo boʻlishi kabi muammolar uzum yetishtirish samaradorligiga jiddiy tahdid solmoqda. Shuningdek, jahon bozorida isteʼmolchilarning ekologik toza va yuqori sifatli mahsulotlarga boʻlgan talabi ortib borayotgan bir paytda, uzumchilikda barqaror rivojlanish tamoyillarini joriy etish zarurati tobora oshib bormoqda [6]. Uzum yetishtirishda tashqi muhit omillarining oʻsimlik rivojlanishiga taʼsiri uzoq yillardan buyon koʻplab xorijiy olimlar tomonidan chuqur oʻrganilib kelinmoqda. Misol uchun, Dr. G. Jones (2015) oʻz tadqiqotlarida iqlim oʻzgarishlarining uzum fenologiyasi va sharob sifati parametrlariga taʼsirini tahlil qilib, maʼlum harorat diapazonlarining antotsianlar sinteziga bevosita bogʻliqligini isbotladi [7]. Dr. J. Gladstones (1992) esa “Vi ...