KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon savdo hajmi 25,5 trillion AQSH dollarini tashkil etdi, shundan xalqaro tovarlar savdosi 17,8 trillion AQSH dollariga teng bo'ldi [1]. O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida ham valyuta operatsiyalari va xalqaro savdoning ulushi ortib bormoqda, 2023-yilda O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasi 62,6 milliard AQSH dollariga yetdi, bu avvalgi yilga nisbatan 22,2 foizga ko‘pdir [2]. Bunday global va milliy miqyosdagi o‘zgarishlar, ayniqsa, mamlakatning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvining kuchayishi valyuta kurslarining o‘zgaruvchanligini firmalar faoliyatiga ta’sirini tushunish va tahlil qilishni bugungi kunning dolzarb masalalaridan biriga aylantirdi. Valyuta kurslarining kutilmagan tebranishlari eksportchi va importchi firmalarning daromadlari, rentabelligi, investitsiya qarorlari va hatto mavjudligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Xususan, milliy valyutaning qadrsizlanishi (devalvatsiya) eksportchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, import qilinadigan xomashyo va texnologiyalar narxining oshishiga olib kelib, ishlab chiqarish xarajatlarini ko‘paytiradi. Shu bois, firmalarning valyuta risklarini boshqarish mexanizmlarini o‘rganish va ularning samaradorligini baholash, ayniqsa, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda tadbirkorlik subyektlarining xalqaro savdoda ishtiroki faollashayotgan bir sharoitda, valyuta kursi o‘zgarishlarining ularning moliyaviy holati va strategik rivojlanishiga ta’sirini chuqurroq tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va yechimlar ishlab chiqish zarurati tug‘ilmoqda. Mavzuning ilmiy jihatdan o‘rganilganlik darajasi keng va ko‘p qirrali bo‘lib, turli xil nazariy yondashuvlar hamda empirik tadqiqotlar mavjud. Valyuta kurslari va firmalar faoliyati o‘rtasidagi aloqadorlikni tahlil qilgan jahon olimlaridan Jon Maynard Keyns o‘zining "Pul, foiz va valyuta" asarida valyuta kurslarining savdo balansiga va iqtisodiy faollikka ta’sirini o‘rgangan [3]. Milton Fridman esa "moliyaviy fiskal siyosatning nazariyasi"da ochiq iqtisodiyot sharoitida pul massasining o‘zgarishi valyuta kursiga va umumiy narxlar darajasiga ta’sirini ko‘rsatib bergan [4]. Keyinchalik, politsentrizm konsepsiyasini ilgari surgan Djalal Al-e Ahmad valyuta kurslari o‘zgarishining mahalliy sanoatga ta’sirini tahlil qilgan [5]. Glib Kormishin va Igor Lyashenko o‘z tadqiqotlarida val ...