KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida kichik va o‘rta biznes subyektlarining umumiy yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2023-yilda 55% ga yetgani holda [1], ushbu korxonalar faoliyatida xarajatlarni samarali boshqarish, raqobatbardoshlikni ta’minlash va barqaror rivojlanishga erishishda markaziy o‘rin tutmoqda. Xususan, 2023-yilda qayd etilgan 6.0% iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari [2] fonida, korxonalarning ishlab chiqarish xarajatlari o‘rtacha 7-9% ga oshgani kuzatilgan [3], bu esa xarajatlar tasnifining boshqaruv hisobi uchun ahamiyatini yanada oshiradi. Global miqyosda esa, boshqaruv hisobi bozorining 2023-yilda 7.8 milliard AQSH dollariga yetgani va yillik o‘sish sur’ati 8.5% ni tashkil etishi kutilayotgani [4], korxonalarning xarajatlarni tahlil qilish va optimal qarorlar qabul qilishga bo‘lgan ehtiyojini yaqqol ko‘rsatadi. Ushbu sharoitda, xarajatlarni to‘g‘ri tasniflash, ularni samarali boshqarish tizimini joriy etish orqali korxonalarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash va iqtisodiy samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki globallashuv va raqamlashtirish sharoitida korxonalar tobora murakkablashib borayotgan xarajatlar tuzilmalari bilan yuzlashmoqda. Mavjud hisob tizimlari ko‘pincha an’anaviy yondashuvlarga asoslangan bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonlarining dinamik o‘zgarishlari va bozor talablariga mos kelmaydi. Xarajatlarni tasniflashdagi nomuvofiqliklar va tizimli kamchiliklar menejerlarning noto‘g‘ri qarorlar qabul qilishiga, resurslarni samarasiz taqsimlashga va pirovardida korxonaning raqobatbardoshligini pasayishiga olib keladi. Jumladan, xarajatlarning doimiy va o‘zgaruvchan qismlarini aniq ajrata olmaslik ishlab chiqarish hajmini optimallashtirishda qiyinchiliklar tug‘diradi, to‘g‘ri va bilvosita xarajatlarni noto‘g‘ri taqsimlash esa mahsulot tannarxini noto‘g‘ri hisoblashga olib keladi. Bu esa narx belgilash strategiyalariga salbiy ta’sir ko‘rsatib, korxonaning bozor ulushini kamaytirishi mumkin. Shu sababli, xarajatlar tasnifining nazariy asoslarini chuqur o‘rganish, ilg‘or xalqaro tajribalarni tahlil qilish va ularni O‘zbekiston iqtisodiyotining o‘ziga xos xususiyatlariga moslashtirish dolzarb muammolardan biridir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar qimmatli tadqiqotlar olib borganlar. Misol uchun, Robert Kaplan (2007) v ...