KURS ISHI

KIRISH Qushlarning yillik migratsiyasi dunyo bo‘ylab 50 milliarddan ortiq qushlarni qamrab oladi [1]. Global miqyosda migratsiya yo‘nalishlari bo‘yicha amalga oshiriladigan ilmiy tadqiqotlar uchun har yili 300 million dollardan ortiq mablag‘ ajratiladi [2]. O‘zbekistonda esa O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan migratsiya qiluvchi turlarni himoya qilishga qaratilgan harakatlar doirasida so‘nggi besh yilda 10 dan ortiq qo‘riqlanadigan hududlar yaratildi [3]. Bu harakatlar biologik xilma-xillikni saqlash, xususan, yo‘qolib ketish xavfi ostida turgan migratsiya qiluvchi qushlar va sutemizuvchilar populyatsiyalarini muhofaza qilishda muhim ahamiyatga ega. Global iqlim o‘zgarishi va inson faoliyatining kuchayishi sharoitida, hayvonlar migratsiyasi hodisalarini har tomonlama o‘rganish, ularning sabablari, oqibatlari va muhofaza qilish mexanizmlarini aniqlash g‘oyat dolzarb vazifadir. Migratsiya yo‘nalishlarining o‘zgarishi oziq-ovqat zanjirlariga ta’sir qilib, mahalliy ekotizimlarda muvozanatning buzilishiga olib kelishi mumkin. Bugungi kunda hayvonlar migratsiyasi hodisalarini o‘rganish ekologik barqarorlikni ta’minlash va biologik xilma-xillikni saqlash uchun zarur hisoblanadi. Iqlim o‘zgarishi migratsiya yo‘llarini o‘zgartirmoqda, yashash joylarining yo‘q bo‘lishi esa migratsiya qiluvchi turlar uchun yangi tahdidlar tug‘dirmoqda [5]. Masalan, Sibir turnasining migratsiya yo‘llari so‘nggi 20 yilda o‘rtacha 150-200 kmga siljigan [6]. Bu o‘zgarishlar o‘z navbatida qishloq xo‘jaligi zararkunandalarining tarqalishiga ta’sir qilib, hosildorlikni 5-10%ga kamaytirishi mumkin [7]. Shuningdek, brakonerlik va inson tomonidan yaratilgan to‘siqlar (masalan, yo‘llar, shaharlar) migratsiya yo‘llarini buzib, turlar populyatsiyasining 30%gacha qisqarishiga olib kelishi mumkin [8]. Bu muammolarni hal etish, migratsiya hodisalarini chuqur tahlil qilish va ularni muhofaza qilish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Hayvonlar migratsiyasi sohasidagi tadqiqotlar dunyoning ko‘plab yetakchi olimlari tomonidan olib borilgan. Charles Darwin (1859) o‘zining "Turlarning kelib chiqishi" asarida hayvonlarning ko‘chishini tabiiy tanlanish nuqtai nazaridan tahlil qilib, turlarning yashashga moslashuvidagi rolini yoritgan [9]. David Lack (1954) qushlar ekologiyasi bo‘yicha o‘z tadqiqotlarida migratsiyaning energiya samaradorligini va uning oziq-ovqat resurslari ...