KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida xufiyona iqtisodiyotning ulushi 10% dan 60% gacha bo'lgan diapazonda baholanib, ba'zi rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko'rsatkich yalpi ichki mahsulotning (YaIM) yarmidan oshishi mumkin [1]. Xususan, 2023-yil holatiga ko'ra, O'zbekistonning YaIMda norasmiy sektorning ulushi 30-40% atrofida ekanligi taxmin qilinadi [2], bu esa har yili davlat budjetiga tushishi mumkin bo'lgan trillionlab so'm miqdoridagi soliq tushumlarining yo'qolishiga sabab bo'lmoqda. Bundan tashqari, norasmiy bandlik sektori mamlakatda umumiy bandlikning 45% dan ortig'ini tashkil etishi qayd etilgan [3], bu esa mehnat munosabatlarida ijtimoiy himoyaning yetishmasligi va mehnat huquqlarining buzilishi xavfini oshiradi. Ushbu vaziyat, iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta'sir ko'rsatib, ijtimoiy adolatsizlikni keltirib chiqarmoqda va rasmiy sektorning raqobatbardoshligini pasaytirmoqda. Xufiyona iqtisodiyotning mavjudligi iqtisodiy siyosatning samaradorligini pasaytiradi va korrupsiyaning ildiz otishiga zamin yaratadi, bu esa davlatning boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada susaytiradi [4]. Mazkur tadqiqot mavzusining dolzarbligi, global va milliy miqyosda xufiyona iqtisodiyotning miqyosining ortib borishi hamda uning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta'siri bilan belgilanadi. Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida xufiyona iqtisodiyot nafaqat soliq bazasining qisqarishiga, balki to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalarning kamayishiga [5], adolatsiz raqobatning kuchayishiga va innovatsion faoliyatning susayishiga olib keladi. Qolaversa, xufiyona iqtisodiyotning rivojlanishi pul yuvish, terrorizmni moliyalashtirish kabi transmilliy jinoyatlarning kuchayishiga xizmat qiladi, bu esa milliy va global xavfsizlikka tahdid soladi [6]. Shu sababli, xufiyona iqtisodiyotning kelib chiqish sabablari, amal qilish mexanizmlari va unga qarshi kurashish usullarini chuqur tahlil qilish zamonaviy iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish va samarali amalga oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar sharoitida, xufiyona iqtisodiyotga qarshi kurashish davlatning asosiy ustuvor yo'nalishlaridan biriga aylangan, biroq bu borada hali ko'plab amaliy muammolar va nazariy bo'shliqlar mavjud bo'lib, ular ushbu kurs ishi doirasida tahlil qilinadi. Xufiyona iqtisodiyot muammosi jahon iqtisodiyot fanida uzoq yillardan beri o'rganili ...