KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global optik tolali aloqa bozori hajmi 10,7 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 19,5 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [1]. Bu o'sish telekommunikatsiya, internetga kirish va ma'lumotlar markazlarida yuqori tezlikli va ishonchli aloqaga bo'lgan talabning ortishi bilan bog'liq. O'zbekistonda esa 2023-yil holatiga ko'ra, optik tolali infratuzilma 120 ming kilometrdan oshdi va aholining keng polosali internetga ulanish darajasi 90% ga yetdi [2]. Shu bilan birga, 5G texnologiyasining jadal rivojlanishi va "Raqamli O'zbekiston – 2030" strategiyasining amalga oshirilishi yuqori tezlikdagi ma'lumotlar uzatish tizimlariga investitsiyalarni talab qilmoqda. Optik tolali aloqa tizimlarining ishlash samaradorligi bevosita yorug'likning muhitda tarqalish xususiyatlariga, xususan, dispersiya hodisasiga bog'liqdir. Dispersiya signallarning buzilishiga va uzatish masofasining qisqarishiga olib kelishi mumkin, bu esa zamonaviy aloqa tizimlari uchun jiddiy muammodir. Ushbu kurs ishi doirasida o'rganilayotgan yorug'lik dispersiyasi masalasi bugungi kunda, ayniqsa, yuqori tezlikli optik aloqa, lazer texnologiyalari va ultraqisqa impulslarni manipulyatsiya qilish sohalarida o'z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Dispersiya hodisasi optik tolali aloqa tizimlarida ma'lumot uzatish tezligini cheklovchi asosiy omillardan biri bo'lib, signallarning shakli buzilishiga va ularning yoyilishiga olib keladi [3]. Natijada, signallarni katta masofalarga uzatishda ma'lumot yo'qotishlari va xatoliklar yuzaga keladi. Shuningdek, fotonik kristallarning yangi avlod materiallarini yaratish va ularning optik xususiyatlarini nazorat qilishda dispersiyani to'g'ri tushunish va boshqarish muhim ahamiyat kasb etadi [4]. Hozirgi kunga qadar dispersiyani kompensatsiya qilish va uni boshqarish bo'yicha turli yondashuvlar mavjud bo'lsa-da, ularning samaradorligini oshirish, yangi materiallar va usullarni ishlab chiqish dolzarb muammo bo'lib qolmoqda. Bu ayniqsa, terabit darajasidagi ma'lumot uzatish tezligiga erishish uchun muhimdir. Yorug'lik dispersiyasini o'rganish bo'yicha jahonda ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Golland fizigi Christian Huygens (XVII asr) yorug'likning muhitda tezligi turlicha bo'lishini taxmin qilgan bo'lsa-da, dispersiya hodisasining nazariy asoslari James Clerk Maxwell (XIX asr) tomonidan ishlab chiqilgan elektromagnit nazariya bilan y ...