KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Astronomiya instituti ma’lumotlariga ko‘ra, yulduzlararo muhitni (YAM) tadqiq qilishga yo‘naltirilgan mahalliy loyihalarga ajratilgan mablag‘lar 2023-yilda 3.5 mlrd so‘mni tashkil etib, bu ko‘rsatkich 2020-yildagi 2.1 mlrd so‘mga nisbatan qariyb 67% o‘sishni ko‘rsatdi [1]. Global miqyosda esa, kosmik tadqiqotlar sohasi, xususan, astrofizikaga yo‘naltirilgan loyihalar umumiy hajmi 2023-yilda 77 mlrd dollardan oshib, bu ko‘rsatkichning 2027-yilga borib 100 mlrd dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. YAMning fizik va kimyoviy xususiyatlarini tushunish, yulduzlar va galaktikalar evolyutsiyasini o‘rganish uchun fundamental ahamiyatga ega bo‘lib, bu jarayonlar bevosita kosmik gaz va changning o‘zaro ta’siri orqali sodir bo‘ladi. Masalan, yangi yulduzlarning shakllanishi molekulyar bulutlarning zichlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayonlar YAMning harakat dinamikasi va tarkibidan kelib chiqadi. Bu esa yulduzlararo muhitni tadqiq qilishga bo‘lgan qiziqishning bejiz emasligini ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusi, ya'ni yulduzlararo muhitning xususiyatlari, hozirgi kunda astrofizikaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki YAM nafaqat yulduzlar va sayyoralarning shakllanish joyi, balki galaktikalar evolyutsiyasi, kimyoviy elementlarning tarqalishi va hatto koinotning umumiy termal muvozanatining asosiy harakatlantiruvchi kuchi hamdir. So‘nggi yillarda, Webb, Hubble kabi kosmik teleskoplar, shuningdek, ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) kabi yer usti observatoriyalaridan olingan yangi ma’lumotlar, YAMning murakkab tuzilishi va dinamikasini chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda. Biroq, molekulyar bulutlarning ichki tuzilishi, kosmik nurlar va magnit maydonlarning YAMga ta’siri, shuningdek, chang zarralarining kimyoviy evolyutsiyasi kabi masalalar hali to‘liq hal etilmagan. Ayniqsa, YAMning turli fazalari (ionlashgan, neytral, molekulyar) o‘rtasidagi o‘zaro o‘tish mexanizmlari va bu jarayonlarning yulduzlar hosil bo‘lish tezligiga ta’siri fundamental ilmiy muammo bo‘lib qolmoqda. Bu esa mazkur kurs ishida YAM xususiyatlarini chuqur tahlil qilish zaruratini kuchaytiradi. Yulduzlararo muhitning o‘rganilganlik darajasi, jahon miqyosida astrofizikaning boshqa sohalariga nisbatan sezilarli darajada rivojlangan. Misol uchun, Lyman Spitzer (1940-1950-yillar) YAMning issiq, ionlashgan faz ...