KURS ISHI

KIRISH 2023-yil yakunlari boʻyicha jahon iqtisodiyotida korporativ foyda soligʻi tushumlari 15,3 trillion dollarni tashkil etib, global yalpi ichki mahsulotning (YaIM) qariyb 15 foizini tashkil etdi [1]. O'zbekistonda yuridik shaxslardan undiriladigan foyda solig'i davlat budjeti daromadlarining muhim qismini tashkil etib, 2023-yilda jami soliq tushumlarining 28,7 foizini yoki 38,5 trillion soʻmni tashkil etgan [2]. Bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 17 foizga oshgan [2]. So'nggi besh yilda O'zbekistonning YaIMda foyda solig'ining ulushi o'rtacha 5-6 foiz atrofida bo'lib kelmoqda, bu esa davlatning ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarini moliyalashtirishda uning strategik ahamiyatini ko'rsatadi [3]. Mazkur soliq korxonalarning investitsion faoliyatiga, innovatsion rivojlanishiga va umumiy iqtisodiy o'sishga bevosita ta'sir ko'rsatuvchi muhim mexanizm hisoblanadi. Shunday ekan, uning rolini har tomonlama o'rganish va oshirish O'zbekiston iqtisodiy barqarorligini ta'minlashda fundamental ahamiyatga ega. Hozirgi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida soliq siyosatini samarali shakllantirish davlatlar uchun ustuvor vazifaga aylanmoqda. Yuridik shaxslardan undiriladigan foyda solig'i aynan shu jarayonning markazida turadi, chunki u nafaqat budjet daromadlarini shakllantiradi, balki biznes muhitiga, investitsion jozibadorlikka va raqobatbardoshlikka ham sezilarli ta'sir ko'rsatadi [4]. Jahon miqyosida korporativ soliq stavkalarini pasaytirish tendensiyasi kuzatilayotgan bir paytda (2000-yildagi o'rtacha 28,5% dan 2023-yilda 23,4% ga pasaygan [5]), O'zbekiston ham soliq yukini optimallashtirish va investitsiyalarni rag'batlantirish bo'yicha islohotlarni amalga oshirmoqda [6]. Biroq, ushbu soliq turi bo'yicha davlat budjetiga tushumlarning prognoz qilinishidagi noaniqliklar, soliq imtiyozlarining samaradorligini baholashdagi kamchiliklar va xalqaro soliq rejimlariga moslashish masalalari hal etilmagan dolzarb muammolar bo'lib qolmoqda. Bu omillar foyda solig'ining rolini oshirishda kompleks yondashuvni talab qiladi. Jahon miqyosida yuridik shaxslardan undiriladigan foyda solig'i masalalari bo'yicha ko'plab ilmiy tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, P. Musgrave (1959) soliqqa tortishning vertikal va gorizontal adolatliligi tamoyillarini asoslab, davlat daromadlarining optimal strukturasini shakllantirish bo'yicha fundamental nazariyalar yaratgan [7]. R. Laffer (1979) ...