KURS ISHI

KIRISH Yer osti kon qazilmalarini o'tish tog'-kon korxonasining butun hayot davrini belgilaydigan jarayon hisoblanadi: foydali qazilmaga yetib borish tezligi, qazilma kesimining sifati, jinsning ortiqcha buzilishi va qazib olish ishlarining boshlanish muddati aynan shu bosqichga bog'liq. Burg'ulash-portlatish usuli uzoq vaqt asosiy usul bo'lib kelgan, biroq u siklik xarakterga ega: burg'ulash, portlatish, shamollatish, jinsni yuklash va mustahkamlagich o'rnatish bir-birini ketma-ket almashtiradi. O'tish kombayni esa jinsni kesish va yuklashni bitta mashinada birlashtirib, bu sikllarning bir qismini uzluksiz jarayonga aylantiradi. Shu sababli kombaynli o'tish qazilma atrofidagi jinsga portlatish ta'sirini kamaytirishi va ishchilar xavfsizligini oshirishi mumkin [4]. Mavzuning hozirgi ahamiyati shundaki, O'zbekistonda yer osti konlari chuqurlashib, murakkab tog'-geologik sharoitlarga o'tmoqda, qazilmalar hajmi ortib, ularni tez va xavfsiz o'tishga bo'lgan talab kuchaymoqda. Kombayn tanlash jinsning mustahkamligi, abraziv yeyilishi, qazilma kesimi va shamollatish imkoniyatlariga bog'liq, ammo bu omillar mahalliy sharoitda yetarlicha tizimli baholanmagan. Mamlakatdagi kombayn parki va uning unumdorligi bo'yicha umumlashtirilgan rasmiy statistika e'lon qilinmagan, shu sababli qaror asosan alohida korxonalar tajribasiga tayanadi. Hal etilmagan masalalar qatoriga kombaynning kesish kuchi va quvvatini jins xossalariga moslab hisoblash, texnik va ekspluatatsion unumdorlik orasidagi tafovutni kamaytirish hamda chang va shamollatish talablarini bajarish kiradi. Mexanik usulda jinsni buzish masalalari xorijiy adabiyotda keng yoritilgan. Bilgin, Copur va Balci kesuvchi organ, kesish kuchi, solishtirma energiya sarfi va jins xossalari orasidagi bog'liqlikni o'rganib, mexanik qazish usullarini tog'-kon va qurilish sohalari uchun tizimlashtirgan [4]. Singh va Goel tog' jinsi massivini muhandislik nuqtai nazaridan tasniflash mezonlarini tahlil qilib, qazilma turg'unligi va mustahkamlagich tanlash uchun asos bo'ladigan ko'rsatkichlarni keltirgan [12]. Chapman, Metje va Stärk tunnel qurilishining texnologik bosqichlarini, jumladan mexanik kesish va qazilmani mustahkamlash masalalarini bayon etgan [6]. Maidl va hammualliflar esa qalqonli mexanizatsiyalashgan tunnel o'tish tizimlarini ko'rib chiqib, to'liq kesimli mashinalarning ish tamoyillarini yoritgan [9]. Tog'-kon ishla ...