KURS ISHI

KIRISH Global yarimoʻtkazgichlar bozori hajmi 2023-yilda qariyb 520 milliard dollarni tashkil etdi va 2030-yilga borib 1 trillion dollardan oshishi kutilmoqda [1]. Bu oʻsish kompyuter arxitekturalarining doimiy evolyutsiyasi, ayniqsa yuqori unumdorlikli hisoblash, sunʼiy intellekt va oʻrnatilgan tizimlarga boʻlgan talab bilan bevosita bogʻliq. Oʻzbekiston Respublikasida IT-park rezidentlari tomonidan koʻrsatilgan xizmatlar eksporti 2023-yilda 340 million dollarga yetdi va bu koʻrsatkich 2024-yilda 500 million dollardan oshishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu sohadagi tezkor rivojlanish mamlakat iqtisodiyotidagi raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi, ayniqsa, yuqori texnologiyali sektorlarda zamonaviy kompyuter arxitekturalariga boʻlgan ehtiyojni keskin oshirmoqda. Bu esa milliy miqyosda kompyuter arxitekturasi sohasidagi fundamental va amaliy tadqiqotlarni chuqurlashtirishni zarur qilib qoʻymoqda. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, anʼanaviy Von Neyman arxitekturasi energiya samaradorligi va parallel hisoblash salohiyatiga boʻlgan zamonaviy talablarni toʻliq qondira olmayapti [3]. Maʼlumotlar hajmining eksponensial oʻsishi, sunʼiy intellekt modellarining murakkablashuvi va real vaqt rejimida qayta ishlashga boʻlgan ehtiyoj mavjud kompyuter arxitekturalarida bir qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, "xotira devori" (memory wall) va "quvvat devori" (power wall) kabi atamalar bilan ifodalanuvchi cheklovlar, hisoblash quvvati va energiya sarfi oʻrtasidagi nomutanosiblik zamonaviy tizimlarni loyihalashda jiddiy toʻsiqlarni yuzaga keltirmoqda [4]. Ushbu muammolarni hal qilish uchun GPGPU, FPGA, ASIC kabi ixtisoslashtirilgan arxitekturalar, shuningdek, kvant va neyromorfik hisoblash kabi istiqbolli yoʻnalishlar faol oʻrganilmoqda va bu texnologiyalarni samarali integratsiyalashning amaliy yechimlari Oʻzbekistonning IT-infratuzilmasini rivojlantirish uchun hal etilishi lozim boʻlgan dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Kompyuter arxitekturasi sohasining oʻrganilganlik darajasi xalqaro miqyosda juda yuqori boʻlib, bu borada koʻplab yetuk olimlar fundamental tadqiqotlar olib borgan. Jon Von Neyman (1945) zamonaviy kompyuterlar uchun asos boʻlgan dasturlash mumkin boʻlgan kompyuter arxitekturasi kontseptsiyasini taklif etgan va bu universal hisoblashning boshlanishi hisoblanadi [5]. Gordon Mur (1965) oʻzining "Mur qonuni"ni ilgari surgan boʻlib, u i ...