KURS ISHI

KIRISH So'nggi yillarda til va jamiyat o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni o'rganishga bo'lgan ilmiy qiziqish sezilarli darajada oshdi. Global miqyosda sotsiolingvistik tadqiqotlar uchun ajratilayotgan grantlar hajmi 2023-yilda 700 million AQSh dollaridan oshdi [1], bu sohaning xalqaro miqyosdagi dolzarbligini ko'rsatadi. O'zbekiston misolida esa, til siyosati va uning jamiyatdagi aks-sadosini o'rganishga qaratilgan ilmiy nashrlar soni so'nggi besh yilda 45% ga o'sgan [2], bu esa milliy kontekstda ham ushbu mavzuning naqadar muhimligini tasdiqlaydi. Ayniqsa, raqamli texnologiyalar va global kommunikatsiyalar rivojlanishi fonida tilning ijtimoiy funksiyalari, uning madaniy identitetni shakllantirishdagi roli hamda jamiyatdagi turli ijtimoiy guruhlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni aks ettirishdagi o'rni tobora murakkablashib bormoqda. Shu sababli, tilshunoslikning zamonaviy yo'nalishlaridan biri bo'lgan sotsiolingvistikaning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur o'rganish bugungi kunda dolzarb ilmiy muammolardan biridir. Mazkur kurs ishi mavzusining dolzarbligi shundaki, hozirgi kunda tilshunoslik fanida til va jamiyat mushtarakligini kompleks tarzda o'rganish bo'yicha metodologik va amaliy yondashuvlarda hali to'liq hal etilmagan qator muammolar mavjud. Xususan, O'zbekistonning ko'p millatli va ko'p tilli jamiyatida til holati, diglossiya, lingvistik kapitalning ijtimoiy differensiatsiyadagi roli, shuningdek, til siyosatining ijtimoiy oqibatlari kabi masalalar yetarlicha chuqur tadqiq etilmagan [3]. Globallashuv jarayonida tilning funksional doirasi kengayib, uning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy ahamiyati oshib borayotgan bir paytda, tilni nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki ijtimoiy hokimiyat va madaniy merosning muhim elementi sifatida ko'rib chiqishga ehtiyoj bor. Ushbu kamchiliklar til va jamiyat o'rtasidagi murakkab aloqalarni tizimli tahlil qilish, mavjud bo'shliqlarni to'ldirish hamda kelajakdagi tadqiqotlar uchun yangi yo'nalishlarni belgilash zaruratini keltirib chiqaradi. Til va jamiyat mushtarakligi masalasi jahon miqyosida ko'plab mashhur olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. William Labov (1966) til o'zgarishlari va ijtimoiy stratifikatsiya o'rtasidagi aloqalarni kashf etib, Nyu-Yorkdagi jamiyatning ijtimoiy qatlamlari til xususiyatlariga qanday ta'sir qilishini ko'rsatdi [5]. Joshua Fishman (1967) diglossiya tushunchasini kengaytirib, tilni j ...