KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda suv resurslarining umumiy hajmi yiliga oʻrtacha 51-53 mlrd m³ ni tashkil etadi, shundan atigi 8-10 mlrd m³ mamlakat ichidagi manbalardan shakllanadi [1]. Aholining oʻsishi va iqtisodiyot tarmoqlarining rivojlanishi natijasida suvga boʻlgan talab ortib borishi fonida, mavjud suv resurslaridan samarali foydalanish strategik ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 25% dan ortigʻini tashkil etadi va mamlakat suv isteʼmolining qariyb 90% ga yaqini ushbu sohaga toʻgʻri keladi [2]. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston dunyoda suv tanqisligi eng yuqori bo‘lgan 30 ta davlat qatoriga kiradi [3]. Bu esa Zarafshon daryosi kabi muhim suv arteriyalarini har tomonlama oʻrganish, ularning tabiiy-geografik xususiyatlarini chuqur tahlil qilish va resurslardan oqilona foydalanish boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishni dolzarb vazifaga aylantiradi. Zarafshon daryosi Markaziy Osiyodagi eng yirik va mintaqa iqtisodiyoti, ekotizimi hamda aholi turmush tarzi uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lgan daryolardan biridir. Biroq, so‘nggi yillarda ushbu daryo havzasida suv tanqisligi, sho‘rlanish, ifloslanish va antropogen ta’sirlar natijasida ekologik muammolar kuchayib bormoqda [4]. Mavjud muammolar daryo gidrologik rejimining buzilishiga, uning suv resurslari sifatining pasayishiga olib kelmoqda, bu esa qishloq xo‘jaligi, sanoat va aholini ichimlik suvi bilan ta’minlashda qator qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda. Mazkur kurs ishi Zarafshon daryosining tabiiy-geografik tavsifini chuqur o‘rganish orqali ushbu muammolarga yechim topish, uning suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lib, bu jihatlar uning dolzarbligini yanada oshiradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Amerikalik geograf W.M. Davis (1909) daryo eroziyasi va relyef shakllanishi nazariyasini rivojlantirgan bo‘lib, daryo havzalarining geomorfologik evolyutsiyasini tushunishga asos solgan [5]. L.B. Leopold (1964) va M.G. Wolman (1957) daryo kanallarining morfologik xususiyatlari, suv oqimi dinamikasi va sedimental harakatlanishining miqdoriy tahlillarini amalga oshirib, daryolar gidrologiyasini o‘rganishga katta hissa qo‘shishgan [6]. Britaniyalik gidrolog P. Newson (1992) daryo ekotizimlariga antropogen ta’sirlarn ...