Al kimyo

Alkimyo — insoniyatning moddiy dunyoga ilk ilmiy yondashuvlaridan biri bo‘lib, o‘zida falsafa, din, mistika va empirik tajribani sintez qilgan qadimgi amaliyotdir. U ko‘pincha oddiy metallarni oltin-kumushga aylantirish orqali boylik orttirish istagi bilan bog‘lansa-da, uning zamirida moddaning chuqur tabiatini tushunish, inson ruhini takomillashtirish va abadiy hayot eliksirini topish kabi ulkan intilishlar yotadi. Aynan shu intilishlar alkimyo doirasida kimyoviy jarayonlarni o‘rganish va yangi moddalarni kashf etishga turtki bo‘lgan, shu bilan zamonaviy kimyo fanining asoslarini yaratgan, ammo o‘zida murakkab etik va ilmiy dilemmalarni ham mujassam etgan.

Alkimyoning dastlabki falsafiy asoslari Aristotelning to‘rt element nazariyasiga borib taqaladi, unga ko‘ra butun borliq yer, suv, havo va olovdan tashkil topgan bo‘lib, bu elementlar orasidagi nisbatni o‘zgartirish orqali bir moddani ikkinchisiga aylantirish mumkin edi. Jumladan, mashhur arab alkimyogari Jabir ibn Hayyon, o‘zining “Yuz o‘n ikkita kitob” (Kitab al-Ma’a as-san) asarida, elementlarning o‘zaro aylanishi g‘oyasini rivojlantirib, barcha metallar oltingugurt va simobdan tarkib topganligini, ularning nisbatini o‘zgartirish orqali har qanday metallni oltin-kumushga aylantirish mumkinligini ta’kidlaydi. Uning asarlarida kislotalar, ishqorlar va tuzlarning xususiyatlari batafsil tahlil qilinadi, turli distillash, sublimatsiya va kaltsinatsiya jarayonlari tasvirlanadi. Jabirning laboratoriyada kislotalar bilan ishlashi, jumladan azot kislotasi (spiritus nitri) va tuz kislotasi (spiritus salis) kabi kuchli kimyoviy moddalarni sintez qilishi, nafaqat moddalarning o‘zgarishini nazariy jihatdan tasavvur qilish, balki ularni amalda sinashga bo‘lgan intilishini ko‘rsatadi. Uning bu tajribalari keyinchalik o‘rta asr Yevropa alkimyogarlari, xususan, Albertus Magnus va Rodjer Bekonlarning ishlariga asos bo‘ldi.