davlatning xalqaro javobgarligi

XX asr boshlarida zamonaviy xalqaro huquq tizimining shakllanishi bilan davlatlarning o'zaro munosabatlarida yangi qonuniyatlar paydo bo'ldi. Dastlabki davrlarda suverenitet tushunchasi ustuvor bo'lib, davlatlarning ichki ishlarga aralashmaslik tamoyili qat'iy himoya qilingan bo'lsa-da, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, ayniqsa Ikkinchi Jahon urushidan keyin, davlatlarning xalqaro huquq subyekti sifatidagi javobgarligi masalasi tobora dolzarb tus oldi. Bu javobgarlikning asosi davlatlarning xalqaro huquq normalarini buzganligi uchun yuzaga keladigan huquqiy oqibatlar bo'lib, u xalqaro munosabatlarda tartib va barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Biroq, xalqaro javobgarlikning doirasi, shakllari va uni amalga oshirish mexanizmlari doim ham bir xil talqin qilinmaydi, bu esa xalqaro huquqshunoslikda bahslarga sabab bo'ladi. Ushbu inshoda, xalqaro javobgarlikning nazariy asoslari, uning kelib chiqish shartlari va amalga oshirish mexanizmlari, shuningdek, ushbu sohadagi murakkabliklar va bahsli jihatlar tahlil qilinadi, va shu orqali davlatlarning xalqaro maydondagi harakatlari uchun to'liq javobgarligi global barqarorlikning asosiy shartidir degan tezisni isbotlashga harakat qilaman.

Davlatning xalqaro javobgarligi, birinchi navbatda, xalqaro huquqning umumiy tamoyillari va normalariga zid harakatlar yoki harakatsizliklar natijasida kelib chiqadi. Bu javobgarlikning asosiy shartlaridan biri xalqaro huquq buzilishining mavjudligidir. Ya'ni, davlatning xatti-harakati xalqaro huquqiy majburiyatni buzishi lozim. Misol uchun, Xalqaro Sudning 1986 yildagi Nikaragua ishi bo'yicha qarori bunga yorqin misoldir. Bu ishda Amerika Qo'shma Shtatlari Nikaraguaga qarshi qurolli hujumlar uyushtirganligi va "Kontras" isyonchilarini qo'llab-quvvatlaganligi uchun ayblandi. Sud, AQShning bu harakatlarini Nikaraguaga qarshi kuch ishlatishni taqiqlovchi xalqaro huquq normalarini buzish deb topdi va AQShni javobgar deb hisobladi. Bu holatda, davlatning xalqaro huquqni buzganligi aniq isbotlangan va javobgarlik yuzaga kelgan. Biroq, javobgarlikning yuzaga kelishi uchun davlatning harakati unga nisbatan qo'yilgan xalqaro majburiyatni buzishi kerak, va bu majburiyatning manbai shartnoma, odat yoki umumiy huquq tamoyili bo'lishi mumkin. Masalan, harbiy harakatlar vaqtida fuqarolarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo'lish Jeneva konvensiyalarini buzish hisoblanadi va bu holatda javobgar davlatning harbiy xizmatchilari yoki boshqa agentlari tomonidan sodir etilgan harakatlar uchun davlatning o'zi javob beradi.