N. Makiavellining "Hukmdor" asariga esse

Nikkolo Makiavellining "Hukmdor" asari siyosiy falsafaning g'ayrioddiy va bahsli namunasi bo'lib, o'zining yozilishidan buyon jamiyat va siyosatchilar o'rtasida qizg'in munozaralarga sabab bo'lib kelmoqda. Asar XV asr oxiri XVI asr boshlarida Italiyaning siyosiy parchalanishi va notinch davrida yaratilgan bo'lib, Makiavelli Florensiya respublikasining diplomatik xizmatida faoliyat yuritgan tajribasi asosida yozilgan. Uning maqsadi hokimiyatni qo'lga kiritish, uni saqlab qolish va mustahkamlash usullarini, shuningdek, davlatni samarali boshqarish tamoyillarini o'rganish edi. Makiavellining asosiy g'oyasi shuki, siyosat axloqiy me'yorlardan ustun bo'lib, davlat manfaatini himoya qilish uchun ba'zan shafqatsiz va pragmatik harakatlar zarur bo'lishi mumkin. Bu asar hokimiyat tabiatini chuqur tahlil qilib, uning murakkab qirralarini ochib beradi va bugungi kungacha siyosiy tahlil uchun muhim manba bo'lib qolmoqda. Makiavelli o'z asarida hukmdorning asosiy vazifasi – davlatni saqlab qolish va xalqning xavfsizligini ta'minlash ekanligini ta'kidlaydi, bu maqsadga erishish uchun esa har qanday vosita o'zini oqlaydi.

Makiavelli o'zining "Hukmdor" asarida inson tabiatiga nisbatan pessimistik qarashlarni ilgari suradi, bu esa uning siyosiy nazariyasining markaziy qismidir. Uning fikricha, odamlar tabiatan minnatdorchilik bilmaydigan, o'zgaruvchan, yolg'onchi, qo'rqoq va ochko'zdirlar. Bu qarash asarning turli joylarida ochiqdan-ochiq ifoda etilgan. Masalan, u hukmdor o'z fuqarolariga nisbatan ham sevgi, ham qo'rquv uyg'otishi kerakligini aytib o'tadi, lekin agar bu ikki tuyg'udan birini tanlashga majbur bo'lsa, qo'rquvni tanlash afzalroqdir. Sababi, sevgi insonning o'z xohish-istaklariga bog'liq bo'lib, xiyonatga moyil bo'lishi mumkin, qo'rquv esa jazo tahdidiga asoslangan bo'lib, doimiyroq va nazorat qilinishi osonroqdir. "Odamlar sevgidan ko'ra qo'rquv orqali ko'proq bog'lanadilar, chunki sevgi minnatdorchilik rishtasi orqali saqlanadi, bu esa o'z manfaatlari paydo bo'lganda, insonlar tomonidan uziladi. Qo'rquv esa jazo tahdidi bilan saqlanadi va bu hech qachon yo'qolmaydi", deb yozadi Makiavelli. Bu fikr nafaqat hukmdor va fuqarolar o'rtasidagi munosabatlarga, balki umuman insoniyatning siyosiy jarayondagi ishtirokiga ham ta'sir qiladi. Makiavellining bu yondashuvi, shubhasiz, bahsli.