Samuel hantington sivilizatsiyalar toqnashuvi asari haqida

Sovuq urush davrining yakunlanishi va ikki qutbli dunyo tartibining buzilishi xalqaro munosabatlar nazariyasida keskin bahs-munozaralarga sabab boʻldi. Koʻplab siyosatshunoslar liberal demokratiya va bozor iqtisodiyotining gʻalabasini dunyo tinchligi va barqarorlik sari yoʻl deb hisoblar ekan, Samuel Huntington oʻzining “Sivilizatsiyalar toʻqnashuvi va dunyo tartibining qayta tiklanishi” asarida boshqacha, yanada murakkabroq va baʼzan pessimistik qarashni ilgari surdi. Uning asosiy tezisi shundan iboratki, kelajakdagi global nizolarning asosiy sababi gʻoyaviy yoki iqtisodiy emas, balki madaniy va sivilizatsiyaviy farqlar boʻladi. Aynan shu madaniy farqlar kelgusida xalqaro munosabatlarning shakllanishida hal qiluvchi omilga aylanadi.

Huntington oʻzining asosiy gʻoyasini tushuntirishda avvalgi global nizolarning tabiati haqidagi mulohazalardan boshlaydi. Uning fikricha, Birinchi jahon urushigacha boʻlgan davrda nizolar asosan davlatlararo, yaʼni monarxlar va millat-davlatlar oʻrtasidagi kuch va hudud uchun kurash edi. Sovuq urush davrida esa kurash gʻoyaviy tus oldi: kapitalizm va kommunizm oʻrtasidagi ideologik qarama-qarshilik dunyo siyosatini belgiladi. Ammo Sovuq urushdan keyin bu gʻoyaviy chegaralar yoʻqolib, yangi chegara – sivilizatsiyalar chegarasi paydo boʻldi. Muallif bu sivilizatsiyalarni oʻziga xos madaniyat, din, tarix va qadriyatlar tizimiga ega boʻlgan keng madaniy birliklar sifatida taʼriflaydi. U Gʻarb, Islom, Sin (Xitoy), Hind, Yapon, pravoslav, Lotin Amerikasi va Afrikadan iborat sakkizta asosiy sivilizatsiyani ajratib koʻrsatadi. Ushbu sivilizatsiyalar oʻrtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy farqlar nafaqat oʻzaro tushunmovchiliklarga, balki toʻgʻridan-toʻgʻri ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Masalan, asarda Gʻarb va Islom sivilizatsiyalari oʻrtasidagi ziddiyatlarga alohida urgʻu beriladi.