Sovetlarning qatoğon zõravonlik siyosati va uning mohiyatlari

XX asr boshlarida O‘zbekiston hududida yuz bergan siyosiy o‘zgarishlar, ayniqsa, Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi, xalqning madaniy va ijtimoiy hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu davr nafaqat ijtimoiy-siyosiy sohada, balki adabiyot va san’atda ham keskin burilishlarga sabab bo‘ldi. Sovetlarning qatag‘on siyosati, avvaliga mafkuraviy bosim ko‘rinishida boshlanib, keyinchalik jismoniy yo‘q qilishgacha yetgan zo‘ravonlik choralari orqali amalga oshirildi. Bu siyosatning asosiy mohiyati shunda ediki, u milliy o‘zlikni, mustaqil fikrni va erkin ijodni bo‘g‘ishga qaratilgan bo‘lib, natijada o‘zbek adabiyoti jiddiy yo‘qotishlarga uchradi.

Sovetlarning qatag‘on siyosati birinchi navbatda milliy ruhdagi asarlarni taqiqlash va ularning mualliflarini jazolash bilan namoyon bo‘ldi. Bu siyosatning eng yorqin misollaridan biri Abdulla Qodiriyning taqdiri va uning “O‘tkan kunlar” romani bilan bog‘liq. Roman o‘zbek xalqining boy tarixi, milliy qadriyatlari va an’analari, mustaqillik g‘oyalarini aks ettirganligi sababli, Sovet mafkurasiga zid deb topildi. 1937-yillarda Qodiriy “xalq dushmani” sifatida ayblanib, qatag‘onga uchradi va otib tashlandi. Uning “O‘tkan kunlar” asari ham ma’lum muddat taqiqlandi, kitob do‘konlaridan yig‘ib olindi va yo‘q qilindi. Romandagi Otabek va Kumush obrazlari orqali tasvirlangan sof insoniy munosabatlar, milliy turmush tarzi va ma’rifatparvarlik g‘oyalari, Sovet mafkurasining sinfiy kurash nazariyasiga to‘g‘ri kelmasdi.