MUSTAQIL ISH

KIRISH Strukturalizm XX asrning eng muhim intellektual harakatlaridan biri bo'lib, nafaqat tilshunoslik, balki falsafa, adabiyotshunoslik, antropologiya va boshqa ko'plab gumanitar fanlar rivojiga chuqur ta'sir ko'rsatgan. Uning asosiy g'oyasi – dunyodagi hodisalar va obyektlarni alohida-alohida emas, balki ularni tashkil etuvchi tizimlar, tuzilmalar va munosabatlar majmui sifatida tushunishga intilishdir. Strukturalizm tilshunoslikda F. de Sossyurning ishlari bilan boshlanib, tilni o'z-o'zidan mustaqil, o'z ichki qonuniyatlariga ega bo'lgan belgilar tizimi sifatida ko'rib chiqdi. Bu yondashuv tilni o'rganishning yangi paradigmasini yaratdi, diakronik (tarixiy) yondashuvdan sinkronik (zamonaviy, tizimli) yondashuvga o'tishni ta'minladi. Ayniqsa, global axborotlashuv va madaniyatlararo aloqalar tobora kengayib borayotgan bugungi kunda, tilning ichki tuzilishini, uning belgi xususiyatini va turli darajadagi birliklarning o'zaro munosabatini chuqur anglash lingvistik tadqiqotlar uchun juda dolzarbdir. Strukturalizmning turli yo'nalishlari tilning murakkab tuzilishini har tomonlama tahlil qilishga imkon berib, nafaqat til nazariyasini boyitdi, balki amaliy tilshunoslik, jumladan, tarjimashunoslik, leksikografiya, kompyuter lingvistikasi kabi sohalarga ham mustahkam nazariy asos yaratdi. Shu bois, strukturalizmning turli oqimlarini chuqur o'rganish, ularning o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash va zamonaviy tilshunoslikdagi o'rnini belgilash ilmiy jihatdan beqiyos ahamiyatga ega. Tilshunoslikda strukturalizmning paydo bo'lishi va rivojlanishi an'anaviy yondashuvlarning cheklovlari natijasida yuzaga kelgan. Dastlabki tilshunoslik, asosan, tilning tarixiy taraqqiyotini, ya'ni diakronik aspektini o'rgangan bo'lsa, Sossyur tilni muayyan bir vaqt kesimida mavjud bo'lgan, o'zaro bog'liq elementlardan tashkil topgan yopiq tizim sifatida ko'rib chiqish g'oyasini ilgari surdi. Biroq strukturalizmning o'zi ham bir butun, yagona nazariya emas, balki turli maktablar va yondashuvlard ...