KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda qiynoqlarga oid shikoyatlar soni oldingi yilga nisbatan 18% ga kamayganiga qaramasdan [1], jamoatchilik nazorati va xalqaro tashkilotlarning diqqat markazida bo‘lishi bu masalaning dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qiynoqlarga qarshi qo‘mitasi (CAT Committee) ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda dunyo bo‘yicha qiynoqlardan jabr ko‘rgan shaxslar soni 350 mingdan oshiqni tashkil etgan [2], bu esa xalqaro hamjamiyatning bu boradagi sa’y-harakatlarini yanada kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi. Ushbu statistik ko‘rsatkichlar 1984-yilgi Qiynoqlarga qarshi konvensiya normalarining to‘liq va samarali tatbiq etilishi inson huquqlari himoyasida hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini anglatadi. Xususan, jazoga tortmaslik immuniteti hodisasi, ya’ni qiynoqlar jinoyatini sodir etgan shaxslarning javobgarlikka tortilmasdan qolishi, xalqaro huquq normalarining jiddiy ravishda buzilishi hisoblanib, adolat tamoyillariga putur yetkazadi va keyingi jinoyatlarga zamin yaratadi. Bugungi kunda xalqaro miqyosda va milliy qonunchilikda qiynoqlarni mutlaq taqiqlash tamoyili qat’iy belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda ushbu huquqbuzarliklar to‘liq bartaraf etilmagan. Preventiv mexanizmlar va samarali monitoring tizimlarining yetishmasligi, shuningdek, jamiyatda huquqiy ong va madaniyatning zarur darajada rivojlanmaganligi qiynoqlar bilan bog‘liq muammolarning saqlanib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Masalan, 2023-yilgi "Freedom House" hisobotida dunyo mamlakatlarining 70% dan ortig‘ida qiynoqlar hodisalari hanuz kuzatilayotgani qayd etilgan [3]. Ayniqsa, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida shaffoflik va javobgarlikning yetarli darajada ta’minlanmaganligi, jabrlanuvchilarga nisbatan restitutsiya va reabilitatsiya dasturlarining cheklanganligi bu masalaning murakkabligini oshiradi. Shu nuqtai nazardan, 1984-yilgi Qiynoqlarga qarshi konvensiya normalarining nazariy va amaliy jihatdan chuqur tahlili, ularni samarali tatbiq etish mexanizmlarini ishlab chiqish hamda mavjud muammolarni aniqlash orqali inson huquqlari himoyasini kuchaytirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Xalqaro huquqshunoslikda Qiynoqlarga qarshi konvensiya doirasidagi masalalar K. Tomasevski (1995) to ...