KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda Qiynoqlarga qarshi kurash bo'yicha Milliy preventiv mexanizm (NPM) doirasida 324 ta joyga monitoring tashriflari amalga oshirilib, 45 mingdan ortiq mahbus bilan suhbat o'tkazilgan [1]. Global miqyosda esa, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qiynoqlarga qarshi qo'mitasi (CAT) ma'lumotlariga ko'ra, 2022-yilda 173 davlat konvensiya ishtirokchisi bo'lganiga qaramay, dunyo bo'ylab qiynoqlardan jabrlangan shaxslarning soni 100 mingdan ortiqni tashkil etgani taxmin qilinadi [2]. Bu raqamlar, insoniyatning eng qadimgi va shafqatsiz muammolaridan biri bo'lgan qiynoqlarga qarshi kurashishda xalqaro huquqiy mexanizmlar, xususan, 1984-yilgi Qiynoqlarga qarshi konvensiyaning naqadar dolzarb va zarur ekanligini ko'rsatadi. Konvensiya inson qadr-qimmatini himoya qilish, qiynoqlarning mutlaq taqiqlanishini ta'minlash va ularning oldini olishda asosiy xalqaro huquqiy hujjat bo'lib xizmat qiladi. Uning samarali tatbiq etilishi davlatlarning inson huquqlari bo'yicha majburiyatlarini bajarishining muhim ko'rsatkichidir. Mavzuning bugungi kundagi ahamiyati, asosan, davlatlararo munosabatlarda inson huquqlari standartlariga rioya etilishi masalasining tobora markaziy o'rin egallab borayotganligi bilan belgilanadi. Konvensiya inson huquqlarining imperativ normasi (Jus Cogens) bo'lgan qiynoqlarni taqiqlashni mustahkamlar ekan, unga rioya etmaslik xalqaro miqyosda jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu bilan birga, zamonaviy dunyoda xavfsizlikka tahdidlar, terrorizmga qarshi kurash kabi omillar ba'zi davlatlarda qiynoqlarga nisbatan tolerantlikning ortishiga sabab bo'lmoqda. Bu esa, Konvensiya prinsiplarining izchil va doimiy ravishda targ'ib qilinishi hamda amaliyotda to'liq tatbiq etilishi zaruriyatini yanada oshiradi. Ayrim mamlakatlarda, jumladan, postsovet hududida qiynoqlarga qarshi kurash mexanizmlarining zaifligi, milliy qonunchilikda mavjud bo'lgan bo'shliqlar va amaliyotdagi muammolar Konvensiyaning to'liq samaradorligiga to'sqinlik qilmoqda. Shuningdek, jabrlanganlarga kompensatsiya to'lash (victim compensation) mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan bo'lsada, ayrim jihatlar yetarlicha tahlil etilmagan. Jahon olimlari orasida Manfred Nowak qiynoqlar tushunchasining keng qamrovli huquqiy talqinini berib, BMT ...