KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida kimyo sanoatining rivojlanishi so‘nggi yillarda sezilarli darajada faollashgan bo‘lib, 2023-yilda kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 10,8% ga oshdi [1]. Xususan, yuqori qo‘shimcha qiymatga ega bo‘lgan organik birikmalarga bo‘lgan talab ortib bormoqda, bu esa mamlakatning eksport salohiyatini oshirish va import o‘rnini bosish strategiyasining muhim qismidir. Adamantan kabi noyob strukturali organik moddalar global farmatsevtika, polimer va materialshunoslik sanoatida keng qo‘llanilishi bilan ajralib turadi. Masalan, uning hosilalari virusga qarshi dori vositalari (masalan, Rimantadin) [2] va polimer materiallari uchun funksional qo‘shimchalar ishlab chiqarishda muhim xomashyo hisoblanadi. Bugungi kunda adamantan va uning hosilalari jahon bozorida yiliga taxminan 150-200 million AQSH dollari atrofida baholanadigan hajmni tashkil etadi va bu ko‘rsatkich yildan-yilga o‘rtacha 5-7% ga o‘sib bormoqda [3]. Shuni ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda ushbu moddaning sanoat miqyosida ishlab chiqarilishi deyarli mavjud emas, mavjud ehtiyoj asosan import hisobiga qoplanmoqda, bu esa valyuta sarfini oshirib, mahalliy innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarishni cheklaydi [4]. Mazkur tadqiqot adamantan moddasining sintezi va olinishi jarayonlarining O‘zbekiston kimyo sanoatida dolzarbligini oshirmoqda. Global miqyosda nanotexnologiyalar va ilg‘or materiallar rivojlanishi bilan adamantan hosilalariga bo‘lgan talab yanada oshib bormoqda, chunki ular yangi avlod yarimo‘tkazgichlar, yuqori haroratga chidamli polimerlar va bio-mos keluvchi implantlar yaratishda istiqbolli materiallar hisoblanadi [5]. O‘zbekistonda neft-gaz sanoatining rivojlanishi va uning tarkibida adamantan xomashyosi bo‘lib xizmat qilishi mumkin bo‘lgan siklopentanlar va ularning hosilalari mavjudligi, ushbu moddani mahalliy sharoitda sintez qilishning iqtisodiy jihatdan samaradorligini oshirishi mumkin. Biroq, bu jarayonlar termodinamik jihatdan talabchan va murakkab katalitik tizimlarni talab qiladi, shuningdek, ekologik xavfsizlik masalalari ham muhim ahamiyat kasb etadi [6]. Hozirda mavjud bo‘lgan sintez usullari ko‘pincha qimmat xomashyo, yuqori bosim va harorat sharoitlari, hamda agressiv katalizatorlardan foydalanishni talab etadi, bu esa ishlab chiqarish tannarxini oshirib, atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu muammolarni ha ...