KURS ISHI

KIRISH Jahon kimyo sanoatida nitratlar va nitritlar asosida ishlab chiqariladigan mahsulotlarning umumiy bozor hajmi 2023-yilda taxminan 150 mlrd AQSH dollariga yetdi va yiliga o'rtacha 4.5% o'sish sur'atini namoyish etmoqda [1]. O'zbekistonda qishloq xo'jaligi va sanoat tarmoqlarida azotli o'g'itlar hamda ularning hosilalari talabi ham ortib bormoqda. Masalan, so'nggi besh yilda mineral o'g'itlar iste'moli yiliga o'rtacha 7-8% ga oshgan [2]. Ushbu birikmalar nafaqat qishloq xo'jaligida o'g'it sifatida, balki portlovchi moddalar, dori-darmonlar, oziq-ovqat sanoati konservantlari va boshqa ko'plab sohalarda muhim rol o'ynaydi. Ularning ishlab chiqarish jarayonlari, xossalari va ta'sirini chuqur o'rganish bugungi kun talablaridan biridir. Ayniqsa, atrof-muhitga ta'siri va inson salomatligi uchun potentsial xavflari ham bu mavzuni ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb qilib ko'rsatmoqda. Shuning uchun nitrat va nitritlarning kimyoviy xossalarini mukammal tushunish, ularning tahlili va nazorati bo'yicha samarali usullarni ishlab chiqish hamda O'zbekiston sharoitida ushbu jarayonlarni optimallashtirish muhim ilmiy-amaliy vazifadir. Nitrat va nitritlarning kimyosi hamda ekologik ta'sirini o'rganish bo'yicha jahonda keng ko'lamli tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Svante Arrhenius 1903-yilda kimyo bo'yicha Nobel mukofotini olganida, moddalarning suvda dissotsiatsiyalanish nazariyasini rivojlantirishga qo'shgan hissasi bilan bir qatorda, noorganik birikmalarning muhimligini ta'kidlagan edi. Harold Urey 1934-yilda vodorod izotopini kashf etib, keyinchalik azotli birikmalar va ularning Yer geokimyosidagi rolini tadqiq etishda muhim nazariy asoslarni yaratdi. Amerika olimi Linus Pauling 1954-yilda kimyoviy bog'lanishlar tabiatini va molekulyar tuzilmalarni tadqiq etish orqali, nitrat va nitrit ionlarining molekulyar geometriyasi va reaktivligini tushunishga yo'l ochdi. Shuningdek, Ronald V. Douchkov va uning hamkasblari (2010) suv muhitida nitratlarning antropogen manbalarini va ularning evtrofikatsiya jarayoniga ta'sirini miqdoriy baholash bo'yicha fundamental tadqiqotlar olib borganlar. Mario Molina (1995-yilda Nobel mukofoti sovrindori) ozon qatlamining yemirilishi bo'yicha ishlari bilan birga, atmosfera va biosferadagi azotli birikmalar aylanishining murakkabligini ham tadqiq etgan. O'zbekistonlik olimlardan professor A.M. Otaboyev hamda uning jamoasi O'rta Osiyo sha ...