KURS ISHI

KIRISH Global oziq-ovqat bozori hajmi 2023-yilda 8,3 trillion dollarni tashkil etib, 2032-yilga borib 12,9 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu har yili oʻrtacha 4,9% oʻsishni anglatadi [1]. Oʻzbekiston agrar sektori ham jadal rivojlanib, 2023-yilda qishloq, oʻrmon va baliqchilik xoʻjaliklarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 24% ga yetdi, bu soʻnggi besh yilda oʻrtacha 6% oʻsishni koʻrsatadi [2]. Mamlakatimizda 2023-yilda 7,3 million tonna gʻalla, 3,8 million tonna paxta, 20 million tonnadan ziyod meva-sabzavot mahsulotlari yetishtirildi, bu esa eksport salohiyatini oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi [3]. Shu bilan birga, agrar munosabatlarni bozor iqtisodiyoti sharoitlariga moslashtirish, yer resurslaridan samarali foydalanish, fermer xoʻjaliklari faoliyatini liberallashtirish va sohaga investitsiyalar jalb etish masalalari haligacha dolzarb boʻlib qolmoqda. Bugungi kunda agrar sektorni rivojlantirish va oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash global miqyosdagi eng muhim ustuvor vazifalardan biridir. Agrar munosabatlarning bozor mexanizmlari bilan integratsiyasi ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, raqobatbardoshlikni kuchaytirish va fermer xoʻjaliklarining daromadlarini oshirish imkonini beradi. Biroq, Oʻzbekistonda yerga egalik qilish va undan foydalanish tartiblaridagi baʼzi cheklovlar, kapital yetishmasligi [4], sugʻorish tizimlari eskirganligi va agrar xizmatlar bozorining yetarli darajada rivojlanmaganligi kabi muammolar hanuz yechimini kutmoqda. Ushbu kurs ishi aynan shu kabi muammolarni ilmiy-nazariy jihatdan oʻrganish va amaliy takliflar ishlab chiqishga qaratilgan boʻlib, agrar sohadagi institutsional islohotlarni chuqurlashtirishga hissa qoʻshadi. Agrar munosabatlar va bozor tizimi oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni oʻrganish boʻyicha jahon miqyosida koʻplab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Deyvis va Nort (D. North) oʻzining "Institutsional oʻzgarishlar va iqtisodiy faoliyat" asarida [5] institutsional islohotlarning agrar sohada mulk huquqlarini belgilash va iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi rolini chuqur tahlil qilgan. Shuningdek, Shotlandiya iqtisodchisi T. R. Maltus (T. R. Malthus) oʻzining "Aholi toʻgʻrisida insho" asarida [6] aholi sonining oʻsishi va oziq-ovqat resurslari oʻrtasidagi nomutanosiblikni koʻrsatib, agrar ishlab chiqarishni optimallashtirish zarurligini taʼkidlagan. Nobel mukofoti sovrindori T. Shult ...