KURS ISHI

KIRISH O'zbekistondagi budjet soliq tizimini takomillashtirish masalasi bugungi kunda mamlakat iqtisodiy rivojlanishining muhim ustuvor yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2024-yil 21-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida ta'kidlanishicha, 2024-yilda Davlat budjeti daromadlari 375,1 trillion so'mni tashkil etishi kutilmoqda, bu esa 2023-yilga nisbatan 17,8% o'sishni anglatadi [1]. Bunda soliq tushumlari budjet daromadlarining asosiy qismini tashkil etib, iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish va aholi farovonligini oshirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. 2023-yilda soliq tushumlari yalpi ichki mahsulotning (YAIM) taxminan 20,5% ini tashkil etdi [2], bu esa budjet soliq tizimining mamlakat moliyaviy barqarorligidagi o'rnini yaqqol ko'rsatadi. So'nggi yillarda soliqlarni raqamlashtirish va ma'muriyatchilikni soddalashtirish bo'yicha muhim ishlar amalga oshirilganiga qaramay, xususan, 2023-yilda soliq to'lovchilar soni 1,5 milliondan oshgan [3], tizimda hali ham bir qator tizimli muammolar mavjud bo'lib, ular iqtisodiy o'sishga to'siq bo'lmoqda. Ushbu kurs ishi O'zbekistondagi budjet soliq tizimining hozirgi holatini chuqur tahlil qilish, mavjud kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo'yicha amaliy takliflar ishlab chiqish zaruratidan kelib chiqadi. Tizimdagi raqobatbardoshlikni oshirish, investorlar uchun jozibadorlikni ta'minlash, shu bilan birga aholi va biznes uchun soliq yukini optimallashtirish dolzarb vazifadir. Xususan, korxonalar o'rtasidagi adolatli soliq yukini taqsimlash, norasmiy iqtisodiyotni qisqartirish va soliq bazasini kengaytirish orqali budjet daromadlarini oshirish imkoniyatlari mavjud. Masalan, O'zbekistonda norasmiy iqtisodiyotning YAIMdagi ulushi taxminan 40-50% ni tashkil etishi taxmin qilinadi [4], bu esa davlat budjetiga tushmayotgan ulkan mablag'larni anglatadi. Tizimni takomillashtirish orqali investitsion muhitni yaxshilash, kichik va o'rta biznesni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish hamda iqtisodiy o'sish sur'atlarini barqaror ushlab turish mumkin. Budjet soliq tizimini takomillashtirish masalasi jahon miqyosida ko'plab yetuk iqtisodchilar tomonidan keng tadqiq qilingan. Jon Meynard Keyns [5] o'zining makroiqtisodiy nazariyasida davlatning fiskal siyosat orqali iqtisodiyotga ta'sirini, ayniqsa retsessiya davrida budjet xarajatlarini oshirish o ...