KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekistonda aholi jon boshiga nominal daromadlar 17,9 mln so‘mni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 17,7% ga o‘sgan bo‘lsa-da [1], bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlardagi o‘rtacha daromadlardan sezilarli darajada pastligicha qolmoqda [2]. Masalan, 2022-yilda aholining real umumiy daromadlari 8,7% ga oshgan bo‘lsa-da, inflyatsiya darajasi 12,3% ni tashkil etganligi sababli, sotib olish qobiliyati real ma’noda pasaygan [3]. Ish haqi daromadlarining mamlakatdagi umumiy daromadlar tarkibidagi ulushi 70% ga yaqin bo‘lib, bu bandlik siyosati va ish haqi shakllanish mexanizmlarining barqarorligini taqozo etadi [4]. Tadbirkorlik va mulkiy daromadlar ulushining nisbatan pastligi, ya’ni umumiy daromadlarning taxminan 15-20% ini tashkil etishi [5], iqtisodiyotda kichik biznes va xususiy mulkchilikning to‘liq salohiyatidan foydalanilmayotganini ko‘rsatadi. Ushbu raqamlar aholi daromadlarini oshirish va ularning shakllanish manbalarini diversifikatsiya qilish muhim iqtisodiy vazifa ekanligini anglatadi. Aholi daromadlari va ularning shakllanishi har qanday milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu mavzu hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda alohida dolzarblik kasb etadi, chunki global iqtisodiyotdagi beqarorlik, inflyatsiya bosimi va ishsizlik muammolari aholining turmush darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, bozor munosabatlariga o‘tish va investitsiyalarni jalb qilish siyosati sharoitida aholi daromadlarini oshirish, ularning adolatli taqsimlanishini ta'minlash va daromad manbalarini diversifikatsiya qilish masalalari ustuvor ahamiyatga ega. Daromadlar tengsizligi, ayniqsa, Jini koeffitsiyenti ko‘rsatkichi bilan o‘lchanadigan daromadlar farqi, jamiyatda ijtimoiy keskinlikni keltirib chiqarishi va iqtisodiy o‘sishni sekinlashtirishi mumkin [6]. Shu sababli, aholi daromadlari shakllanishining nazariy asoslarini chuqur o'rganish, xalqaro tajribalarni tahlil qilish va O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirilgan amaliy takliflarni ishlab chiqish orqali iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va aholi farovonligini oshirish juda muhimdir. Aholi daromadlari nazariyasi va amaliyoti jahon iqtisodiyotida uzoq vaqtdan beri faol o'rganiladigan sohalardan biridir. Shu jumladan, Adam Smit o‘zining “Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot” as ...