KURS ISHI

KIRISH Aksiyadorlik jamiyati va aksiyadorlik kapitali zamonaviy iqtisodiy tizimning ajralmas qismi bo'lib, iqtisodiyotni rivojlantirishda, investitsiyalarni jalb qilishda va korporativ boshqaruvni takomillashtirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. O'zbekistonda 2023-yil yakunlari bo'yicha aksiyadorlik jamiyatlari soni 670 tadan oshib, ularning umumiy ustav kapitali 170 trillion so'mni tashkil etdi [1]. O'zbekiston Kapital bozorini rivojlantirish agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda birja savdolarida qimmatli qog'ozlar aylanmasi 25 trillion so'mdan oshgan bo'lib, bu 2022-yilga nisbatan 35% o'sishni ko'rsatmoqda [2]. Shuningdek, 2023-yilda IPO (Initial Public Offering) orqali kapital jalb qilish hajmi 1.2 trillion so'mga yetdi, bu o'z navbatida korporativ boshqaruv va aksiyadorlik kapitalining samaradorligini oshirish zarurligini ko'rsatadi [3]. Jahon miqyosida esa, 2023-yilda global kapital bozorlarining hajmi 120 trillion AQSh dollaridan oshdi [4], bunda aksiyadorlik kapitali eng yirik moliyalashtirish manbalaridan biri bo'lib qolmoqda, bu esa ushbu tadqiqot mavzusining global iqtisodiyotdagi ahamiyatini tasdiqlaydi. Aksiyadorlik jamiyati shaklidagi korxonalarning barqaror faoliyati mamlakat iqtisodiy o'sishi, ish o'rinlari yaratish va aholi farovonligini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Biroq, aksiyadorlik jamiyatlarida aksiyadorlik kapitalini shakllantirish, boshqarish va undan samarali foydalanish bilan bog'liq qator muammolar mavjud. Xususan, korporativ boshqaruvning shaffofligini ta'minlash, minoritar aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish, dividend siyosatini optimallashtirish va investitsion jozibadorlikni oshirish masalalari dolzarbligini saqlab qolmoqda [5]. O'zbekistonda davlat ulushi mavjud aksiyadorlik jamiyatlarini xususiylashtirish jarayonlari va korporativ boshqaruvga zamonaviy talablarni joriy etish zaruriyati bu muammolarni yanada keskinlashtirmoqda, ayniqsa kapital bozorining rivojlanmaganligi sharoitida [6]. Shu sababli, aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlik kapitalining nazariy asoslarini chuqur o'rganish, xalqaro tajribani tahlil qilish va amaliy yechimlarni ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli tadqiqotlar obyekti bo'lib kelgan. Jahon miqyosida, **Adolf Berle** va **Gardiner Means** (1932) o'zlarining "The Modern Corporation ...