KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Kimyo sanoatining 2023-yil yakunlari bo'yicha ma'lumotlariga ko'ra, organik sintez mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 18.5% ga o'sgan bo'lib, bu sohada eliminlanish reaksiyalari muhim o'rin tutadi, ayniqsa yuqori qo'shimcha qiymatli olefinlar va boshqa qimmatli organik birikmalar sintezida. Global miqyosda esa, kimyoviy xomashyolar bozori hajmi 2023-yilda 4.5 trillion AQSH dollarini tashkil etgan [1], bu umumiy sanoatning uzluksiz o'sishini va yangi sintez usullarini takomillashtirish zaruratini ko'rsatadi. Eliminlanish reaksiyalari, xususan alfa- va beta-eliminlanish, farmatsevtika, agrokimyoviy moddalar ishlab chiqarish, polimer sanoati va yuqori samarali materiallar sintezida asosiy strategik jarayonlardan hisoblanadi. Ularning mahsuldorligi, selektivligi va ekologik samaradorligi bevosita ishlab chiqarish xarajatlari va yakuniy mahsulot sifati bilan bog'liq. Ushbu reaksiyalarni chuqur o'rganish va ularning mexanizmlarini optimallashtirish zamonaviy kimyo sanoati uchun iqtisodiy jihatdan juda muhim hisoblanadi [2]. Bugungi kunda, kimyo sanoatida barqaror rivojlanish tamoyillariga e'tibor kuchayib borar ekan, yuqori selektivlikka ega, chiqindilarni kamaytiradigan va energiya sarfini optimallashtiradigan yangi sintez metodlarini izlash dolzarb muammolardan biri bo'lib qolmoqda. Alfa- va beta-eliminlanish reaksiyalarining mexanizmlarini, xususan E1, E2 va E1cb mexanizmlarining o'ziga xos xususiyatlarini tushunish, ularni boshqarish imkoniyatini beradi. Bu esa kerakli mahsulotni yuqori unum bilan olish, nojo'ya reaksiyalarni minimallashtirish va jarayon samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Mavjud muammolar qatoriga yuqori harorat va bosim talab etadigan jarayonlar, toksik katalizatorlardan foydalanish, shuningdek, selektivlikni to'liq nazorat qilish qiyinchiliklari kiradi. Bu sohadagi tadqiqotlar nafaqat nazariy bilimni kengaytiradi, balki amaliy ahamiyatga ega bo'lgan yangi texnologiyalarni yaratish uchun zamin yaratadi, bu esa resurslardan samarali foydalanish va atrof-muhitga ta'sirni kamaytirishga yordam beradi [3]. Alfa- va beta-eliminlanish reaksiyalarining nazariy asoslari va mexanizmlari uzoq yillardan buyon ko'plab xalqaro olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Xususan, Ingold (1933) eliminlanish reaksiyalarining kinetikasini va E1 hamda E2 mexanizmlarini klassifikatsiyalashda kashshof ishlarni amalga oshirdi, ...