KURS ISHI

KIRISH Atrof-muhitni muhofaza qilishning xalqaro huquqiy asoslari dolzarbligi bugungi kunda har qachongidan ham ortib bormoqda, chunki global ekologik muammolar, jumladan iqlim o'zgarishi, biologik xilma-xillikning yo'qolishi va transchegaraviy ifloslanish [1] jiddiy tahdidlarga aylanmoqda. Masalan, O'zbekistonda atmosferaga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar hajmi 2023-yilda 2,5 million tonnaga yetib, bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 8,7% ga oshgan [O'zR Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi vazirligi, 2024]. Shu bilan birga, Orol dengizi fojiasi oqibatida vujudga kelgan chang-tuz bo'ronlari soni oxirgi o'n yilda 5 barobar ko'paygan [BMT Atrof-muhit dasturi, 2023], bu esa mintaqadagi 4,5 million aholi salomatligiga jiddiy ta'sir ko'rsatmoqda [Jahon Sog'liqni Saqlash Tashkiloti, 2022]. Global miqyosda esa, har yili 10 million gektardan ortiq o'rmonlar kesilib, global issiqxona gazlari emissiyasining 11% ni tashkil qilmoqda [BMT Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti, 2023]. Bu kabi ma'lumotlar atrof-muhit muhofazasi masalasi milliy chegaralardan oshib, xalqaro hamkorlikni talab qiluvchi global muammoga aylanganini yaqqol ko'rsatadi. Ushbu muammolarni bartaraf etishda xalqaro huquqiy normalar va mexanizmlar muhim rol o'ynaydi, ularning samaradorligini oshirish esa kelajak avlodlar uchun barqaror rivojlanishni ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb, chunki global iqlim o'zgarishi [2], transchegaraviy suv resurslarining ifloslanishi va biologik xilma-xillikning yo'qolishi kabi muammolar nafaqat milliy chegaralar ichida, balki butun mintaqa va dunyo miqyosida jiddiy oqibatlarga olib kelmoqda [3]. Xususan, iqlim o'zgarishi tufayli Markaziy Osiyo mintaqasida suv resurslari 2050-yilgacha 25-30% ga kamayishi prognoz qilinmoqda [Jahon Banki, 2021], bu esa qishloq xo'jaligi va aholining suv ta'minotiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Mavjud xalqaro huquqiy mexanizmlar va shartnomalar, jumladan Parij kelishuvi [4] va Biologik xilma-xillik to'g'risidagi konvensiya [5] mavjud bo'lsada, ularning amaliy qo'llanilishi va samaradorligini oshirish bo'yicha hal etilmagan ko'plab muammolar mavjud. Jumladan, rivojlanayotgan mamlakatlarning ushbu kelishuvlarga to'liq rioya etish imkoniyatlari, moliyaviy resurslarga bo'lgan ehtiyojlari va texnologik imkoniyatlarining cheklanganligi kabi masalalar hal etilm ...